The Project Gutenberg EBook of Frits Millioen en zijne vrienden, by 
A.L.G. Bosboom-Toussaint

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: Frits Millioen en zijne vrienden

Author: A.L.G. Bosboom-Toussaint

Release Date: January 25, 2008 [EBook #24425]

Language: Dutch

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK FRITS MILLIOEN EN ZIJNE VRIENDEN ***




Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
Proofreading Team at http://www.pgdp.net/









                         FRITS MILLIOEN

                       EN ZIJNE VRIENDEN

                              DOOR

                   A. L. G. BOSBOOM-TOUSSAINT



                         's-GRAVENHAGE,

                         CHARLES EWINGS.









         Snelpersdruk van H. C. A. Thieme te Nijmegen.








FRITS MILLIOEN EN ZIJNE VRIENDEN.

EENE VERTELLING.






I.


»De catechisatie was uitgegaan," zooals de geijkte term luidde;
»uitgevlogen" ware juister geweest, want een zwerm meisjes, kleine,
groote, welgekleede, schraaltjes uitgedoste, stoven als joelende bijen
wier korf werd verstoord, het huis van den dominé uit, en hortten in
haar woeste vaart tegen een troep jongens aan die op hunne beurt de
catechisatiekamer gingen innemen. De haast die ze hadden om de plaats
binnen te dringen, waar menig hunner licht een _mauvais quart d'heure_
te wachten stond, mogen wij tot ons leedwezen niet aan vromen ijver
en weetgierigheid toeschrijven, dat zou eene psychologische en eene
historische onwaarheid zijn tegelijk--maar de woeste knapen hadden
eene andere drijfveer. Als ze zich wat haastten, troffen ze al licht
samen met enkele achterblijfstertjes en dat gaf dan aanleiding tot
gestoei en pretmakerij.... ze hadden een vol uur strak en stemmig
neer te zitten onder het oog van dominé, het was niet vreemd dat ze
het oogenblik waarnamen, waarin deze een ommezientje naar zijne vrouw
was gegaan en eene versche pijp stopte, om nog eens wat rumoer te
maken! Nu! daaraan lieten zij het zich dan ook heden niet ontbreken,
daar was een gedreun of er krijgertje werd gespeeld rondom de banken,
ten laatste lieten zich een paar gesmoorde gillen uit meisjeskeelen
hooren, waarvan het moeielijk was te beslissen of ze uit werkelijk
leed dan wel uit schalke bangmakerij werden geslaakt.

Dominé was geabsorbeerd door zijne koffie en--»even de krant,"
daarbij te veel gewend aan allerlei geluiden om tusschenbeide te
komen. In allen gevalle _hij_ was geen schoolmeester en voordat het
nieuwe leeruur geslagen had, achtte hij het niet oorbaar en beneden
zijne waardigheid om de catechisatiekamer binnen te treden. Ook was
men daar gansch niet op zijne tusschenkomst gesteld, en liever dan
die in te roepen vlogen een paar kleine juffertjes met gloeiende
gezichtjes als gejaagde reeën de gang door om op den stoep door de
wachtende dienstmeisjes, die intusschen met de groote jongens hadden
geginnegapt--ontvangen te worden met eene gemaakte grimmigheid.

»Wel Saartje is me dat laten wachten!"

»Ik kan het niet helpen, Mie! zoo waar niet...."

»Mooi! kan _ik_ het dan helpen? en straks als je mama gromt, krijg
ik de schuld dat ik zoo lang uitblijf."

»Neen, want ik zal zeggen zooals het is, de jongens waren zoo
ondeugend en Dientje.... dag Dientje tot Maandag!" maar reeds werd
het praatstertje door hare onvriendelijke _bonne_ wat ruw bij de hand
gevat, en haastig voortgetrokken, er was niets meer te verstaan. Haar
vriendinnetje werd weer op andere wijze begroet.

»Heden mijn tijd, Dientje! wat ziet uwé d'r haveluinig uit. Wat zal
uwées tante knorren dat u zoo uit de leering komt!" was de uitroep
met verwijt gemengd der tweede gedienstige, terwijl zij inmiddels
het mogelijke deed om het scheefstaande hoedje recht te zetten en
het omgeknoopte merinosche doekje wat ordelijk te schikken.

»Och, Trijntje! je weet niet hoe ik verschrikt ben," was het antwoord
der kleine blonde met een stemmetje hijgend van agitatie en hoogroode
wangen; »de jongens zijn weer zoo woest geweest, ze hebben gevochten,
en ik ben in 't gedrang geraakt, omdat...."

»Ja! ja! juffertje wildzang--de jongens krijgen de schuld, maar de
meisjes willen wel zoo, of waarom zijn Saartje en Dientje niet met
de eersten mee weggegaan?" voegde Trijntje haar lachende toe, maar
niet zonder een afkeurend hoofdschudden.

»Ik kon niet eerder Trijntje, heusch!"

»Als onze Dientje heusch zegt, dán is het waar; maar waarom kon dat
dan ook niet?"

»O! dat's te lang om je nu op straat te vertellen...."

»Bestig, als het een geheim is laten we dan maar gauw maken dat we
thuis komen, dan zal tante het er wel uit krijgen," en voort gingen
ook die twee, de laatsten van het drukke troepje, dat de anders stille
straat voor een oogenblik had verlevendigd.







II.


Met loffelijke getrouwheid hield dominé ook met de knapen een vol
uur catechisatie, maar was ook toch zeker zelf niet minder in zijn
schik dan zijne leerlingen, toen hij ook dezen hun afscheid kon geven,
na eene korte vermaning om zich toch wat behoorlijk te gedragen bij
het heengaan!

Of zij diep ter harte werd genomen is twijfelachtig, maar het
was de laatste leering voor dien dag, botsing tusschen komenden en
gaanden kon er dus niet ontstaan en de jongens gingen minder woest en
jolig uiteen dan ze gekomen waren, enkelen zelfs, de allerlaatsten,
slopen druiloorig door de gang onder een gedempt knorrend gemompel,
dat alleen maar de poes van de juffrouw deed opschrikken, die zich,
voor haar zelve zeer ten ontijde, in de gang had gewaagd.

Dominé was als altijd de eerste geweest om de muffe catechisatiekamer
den rug toe te wenden en zijn vroolijk, luchtig studeervertrek op
te zoeken. Voldaan met de betrekkelijke kalmte, naar zijn gevoelen
door zijne krachtige allocutie veroverd, en met het genoegelijke
vooruitzicht van eenige uren vrijen tijd, liet hij zich in zijn
gemakkelijken armstoel neervallen, en zat eene wijle mijmerend neer
zonder eene pen op te nemen of een boek in te zien. Maar welhaast
scheen hij zich zelf dat toegeven aan het zoete _far niente_ te
verwijten; met zekeren schrik hief hij zich op, halfluid mompelend:

»Hm ja! de woensdagspreek! van de liefhebberij kan weer niets
komen. Van avond rekent Sanne op mij, morgenochtend weer twee
catechisaties, het gaat niet, ik moet op mijn tekst denken!" en
gehoorzamend aan de inspraak van zijn plichtgevoel nam hij plaats
aan zijne schrijftafel, trok met zekere lusteloosheid een foliant
naar zich toe, die bij 't openslaan bleek een Statenbijbel te zijn,
bladerde daarin eenige oogenblikken met zichtbare onbeslistheid
waar hij eigenlijk wezen wilde, en schoof dien daarna met een
verdrietelijk voorhoofdsrimpelen ter zijde, weer zich lucht gevend
in eene tusschenpoozende alleenspraak.

»Lastig! een tekst te vinden voor eene avond-weekbeurt! Hm, hm, om
een paar dozijn hoorders." Na wat peinzens: »Ik zou nog wel eens die
... over de zachtmoedigheid, nu met een beetje verandering.... Neen,
neen! dat gaat toch niet, alweer een oude preek, en daarbij de
douairière van Klingelberg komt altijd 's Woensdags bij mij. 't Is
zoo'n scherpe slimme feeks, zij mocht eens denken dat ik het expres
op haar gemunt had.... ik wil niet voor piquant doorgaan, en waar
men de hoofden tellen kan, en weet wat er al zoo in omgaat als men
ze voor zich ziet, daar is het wijsheid zich te onthouden; die zijn
mond en zijne tong bewaart, bewaart zijne ziel van benauwdheden,
en er is verstoring voor wie zijne lippen wijd open doet. Salomo zal
mij niet tevergeefs gewaarschuwd hebben.--Salomo! dat's een heerlijke
inval!.... een van diens gulden spreuken ... en dan.... Van der Palm
er eens eventjes op nagezien.... Wacht eens.... ik zal.... er wel
komen! ik ben er al!" en zoo fier en verheugd als Archimedes toen
hij zijn: »Ik heb het gevonden!" uitriep, rees dominé op om een der
pas herdrukte Verhandelingen van den Leidschen hoogleeraar uit zijne
boekenkast te halen, ten einde met diens vernuft en veelzijdige kennis
zijne winst te doen. Arme beroemde redenaar! de geurige specerij en
't fijne attische zout dat uwe kernachtige vertoogen over de spreuken
bevatte, werd bedreigd overgoten en verzwolgen te worden met het
langnat van eens anders wijdloopigheid.... maar eer nog hoofd en
hand zich tot het plegen van de schennis konden bereiden, hoorde
men den dreunenden tred van de goede oude dienstmaagd door de gang
slepen, de trap opkomen en weldra werd er eer driftig dan bescheiden
aan de deur getikt. De ongelukkige man sidderde van zenuwachtig
_malaise_. Stoornis, juist op het oogenblik dat hij noodig had al zijne
aandacht onverdeeld te wijden aan den arbeid. Is het te verwonderen
dat hij een knorrig »binnen!" hooren liet, en met zekeren wrevel vroeg:

»Wat is er Antje?"

»Dominé daar is vrouw Snibs, de uitdraagster, die u absoluut spreken
wil."

»Och! dat lastige meubel, zij komt mij zeker weer een
quasi-antiquiteitje opdringen. Luister Antje! vraag aan mijne vrouw
of zij het niet voor mij kan afdoen?"

»Heel goed, dominé!" en Antje trok af.

Dominé luisterde nog eenige minuten in pijnlijke onzekerheid of zijne
uitvlucht had gebaat, ten laatste werd hij rustig en haalde ruimer
adem in de overtuiging dat zijne vrouw werkelijk dien lastpost had
overgenomen. Daarna werd zijne gewenschte rust niet weer gestoord,
voordat Antje opnieuw de trap opslofte om hem te waarschuwen dat
het »eten klaar was." Waartoe hem langer te bespieden en dieper in
te dringen in de geheimenissen zijner voorbereiding, wij hebben het
reeds begrepen dat het voor dominé Willems (zoo heet onze man) gansch
geene gemakkelijke taak was eene preek te maken. Gelijk dan ook zijne
roeping tot zijn ambt gansch geene onweerstandelijke was geweest,
de omstandigheden, eigen besluiteloosheid, gebrek aan wilskracht
tegenover den drang zijner familie, hadden hem naar de academie gevoerd
om theologie te studeeren, en later »op den stoel gebracht," zooals men
destijds zeide, zonder dat schitrende gaven, of een speciale aanleg hem
daartoe hadden aangewezen. Na een vierjarig verblijf op een dorp had
hij een beroep gekregen naar de kleine welvarende stad, waar wij hem nu
nog aantreffen, en waar hij sinds twintig jaar het ambt van predikant
vervult, het herderlijk werk ingesloten, met de stipte goede trouw van
een eerlijk daglooner, maar zonder iets van die heilige geestdrift,
die hem een recht zou gegeven hebben om de profetische uitspraak op
zich toe te passen: »De ijver van uw Huis heeft mij verslonden." Toch
had hij er zwak op, hoe zwaar het hem ook viel, om »een goed stuk"
te leveren, trachtte zijne hoorders te doordringen van het »nuttige
en plichtmatige van een redelijken godsdienst," zorgde bij hen de
overtuiging te vestigen van de altijd wijze en liefderijke wegen der
Voorzienigheid, hun al het schadelijke en dwaze van de ondeugd voor te
houden, op de »beminnenswaardigheid en de voordeelen van de deugd" te
wijzen, en had in den regel het voorrecht zijne gemeente wel voldaan
over hem naar huis te zien keeren, vooral dán, als hij het niet te
lang had gemaakt, iets dat hem wel eens gebeurde, daar hij zoomin
de gave van puntigheid als die der oorspronkelijkheid bezat, en de
moeite die het hem kostte zijne gedachten of.... die van anderen met
juistheid weer te geven, hem verplichtte om er eenige malen om heen te
draaien, eer hij zich verzekerd achtte haar uitgesproken te hebben,
iets wat zijne hoorders naïefweg deed zeggen, dat hij in herhalingen
verviel! Hij had maar één collega, zijn jongere, in menig opzicht zijn
tegenvoeter, met wien hij desniettemin in goede verstandhouding leefde,
hetgeen hem reeds karakteriseert als een goedaardig, vredelievend
man; ook werd hij in en buiten zijne gemeente geprezen als een braaf
achtenswaardig mensch, op wiens handel en wandel niemand één vlek kon
aanwijzen. Wij ook hebben niets op hem aan te merken dan dit eene,
dat hij geen dominé had moeten worden. Zeker zou de heer Willems een
verdienstelijk ambtenaar, een onberispelijk winkelier, mogelijk zelfs
een niet verwerpelijk kunstenaar zijn geweest, maar dominé Willems--al
was hij geen wolf in de schaapskooi--is niets meer dan de handwerksman,
die de driestheid had gehad op te treden in een ambt dat profetische
bezieling eischt, en als zoodanig is hij eene erbarmelijke figuur,
eene treurige verschijning, mochten wij zeggen eene uitzondering. In
zijn tijd, het eerste kwartaal van de 19de eeuw, was hij het niet,
in den onzen zal hij het meer en meer worden. Uit licht verklaarbare
oorzaak. Wie nú den predikstoel beklimt, weet dat hij _niet_ in een
vasten burcht trekt waar hij onaangevochten zal blijven, maar dat hij
den wal bestijgt eener vesting, die aan alle zijden blootligt en door
tal van vijanden wordt bedreigd. Weerbaarheid, moedige kleinachting
des gevaars, waakzame ijver zijn de eerste eischen die hem worden
gedaan. Hetzij hij als aanvaller tegen de oude muren zal stormloopen,
hetzij hij als verweerder die aanvallen heeft te weerstaan en de
gewijde kerkelijke banier omhoog heffend, de stormloopers tegengaat,
en de bresse vult, desnoods met zijn lijf. Flauwheid en gemakzucht
vinden bij zulke stelling hunne rekening niet, er moet geestdrift,
er moet wilskracht, er moet overtuiging, er moet gewilligheid tot
zelfverloochening, er moet levendig gevoelde roeping zijn, of men
zal zich teruggeschrikt zien van een ambt, dat als _beroep_ zooveel
van zijne aantrekkelijkheid heeft verloren.

In de dagen van dominé Willems was dat nog zoo niet. In zijn kring
werd hij gansch niet voor een droevige figuur aangezien--zeker
bestond er eene kleine minderheid in den lande, die andere wenschen
had, andere eischen deed dan door _hem en de zijnen_ te vervullen
waren--maar zij was nog te zwak en te bescheiden om hare stem te
verheffen. De laag van stof, waarmee de 18de eeuw het ijvervuur van
de 16de en 17de had gedoofd--was niet op eenmaal afgeschud met het
slaan van de 19de--de zon van den nieuwen dag ging op, onder wolken
en nevelen, en schoot slechts hier en daar stralen uit, die leven
en gloed beloofden. Men sprak veel van licht, maar men had geene
kracht, men had niets zoo lief als de ruste; het wakker worden ging
langzaam en moeielijk, wie maar even aan de alarmklok trok, werd als
een lastige rustverstoorder uitgejouwd. In de kleine stad E.--ook,
was men onder de leiding van dominé Willems behagelijk ingedommeld;
hij zelf, die ter goeder trouw zijne volle instemming had gegeven
aan het onderteekenings-formulier zooals het door de Synode van
1816 gewijzigd was, hield het er voor, dat de gouden eeuw voor de
Nederlandsche Hervormde kerk was aangebroken.

Eene betamelijke vrijheid met verstandige beperking--ruimte voor
alles en allen naar de eischen der beschaving en verlichting--alle
rechten en vrijheden gewaarborgd en gehandhaafd door de bescherming
van den Staat, eene zachte voogdij uitgeoefend door eene vaderlijke en
welwillende regeering. Waarlijk, men kon niet meer verlangen, zonder
te overvragen en te overdrijven, en van niets had de goede bezadigde
man zulk een afkeer als van overdrijving in 't godsdienstige. Hij
achtte zich zelf te zijn in de gezonde leer, en tot hiertoe waren er
in zijne gemeente nog geen ijveraars en rustverstoorders opgestaan,
om hem uit dit aangenaam zelfvertrouwen op te schrikken; daarbij
was hij eenigszins hardhoorend op dit punt, en de stemmen hadden
wel luid en ruw moeten zijn, om zoo terstond door hem verstaan te
worden. Wij ook kunnen ons de moeite besparen, om hem de oogen voor
zich zelf te openen; wij hebben gelukkig niet met den predikant te
doen, maar met den mensch! met den liefhebber der kunst bovenal. Want
de goede heer Willems had één zwak--zijne sterkte wellicht--zin voor
de beeldende kunst. Of hij een juist oog had op hare voortbrengselen
durven wij niet beslissen, maar hij had er groote liefde voor, dat
is zeker. Hij teekende met vrij wat meer vaardigheid dan hij stelde,
en zijne gelukkigste uren waren die, waarin hij zijne boeken en
zijne preeken ter zijde kon schuiven, om zich neer te zetten voor
eene tafel met portefeuilles en teekengereedschap, waar hij zich dan
wijdde aan oefeningen in zijne geliefde kunst. Hetgeen zijn jongere
collega, als hij hem in zoo'n uitspanningsuur betrapte, wel eens het
(mogelijk wat malicieuse compliment) in den mond legde: »Gij hadt
schilder moeten worden, collega!"

»Dat heb ik mij zelven óok wel eens gezegd, mijn waarde!" was dan zijn
goelijk antwoord; »maar ziet ge, in mijne familie werd dat zoo niet
voor een beroep aangemerkt! Iedereen raadde het mij af. Zoo'n beetje
voor liefhebberij, ja, dàt kon er door, voerde men mij te gemoet,
maar zulk een onzeker bestaan.... en als men dan geene middelen
heeft.... gij begrijpt mij.'"

»Ja, ik begrijp wel dat men in uw kring er zoo over dacht, maar toch
om alleen in onzen tijd te blijven, men kan wijzen op P. en K. en
menig ander nog, die 't vaderland en de kunst tot sieraad strekken,
en die er zelf wèl bij varen...."

»Gij hebt volkomen gelijk, Roestink, maar--ik.... was
gepredestineerd om dominé te worden," bekende de goede man dan in
zijne openhartigheid. »Mijn peetoom was zelf predikant, bezat eene
belangrijke bibliotheek, die hij beloofde mij te vermaken als ik
theologie studeeren wilde; ik kon daarbij op zijne vrijgevigheid
rekenen in de academiejaren en zoolang ik geen beroep had."

»En.... zoo werd aan Pictura een priester ontfutseld, die misschien
als een parel aan haar muzen-kroon zou hebben geschitterd."

»Hm! ja! maar dat is lang zoo zeker niet, en ziet gij, zoo ik een
broddelaar ware geworden.... de kunst duldt geene middelmatigheid."

Om Roestinks mond plooide zich een satyriek glimlachje en hij wilde
iets zeggen.

»Neen! het is zóó beter," vervolgde Willems. »Ik ben daarbij tevreden
in mijn stand, met mijn lot en...."

»'t Was all' te vreên op God na," had dominé Roestink zijn collega
kunnen toevoegen, maar hij deed dit niet.

»En ik, heb er een goeden collega bij gewonnen," zei hij met een
handdruk tot afscheid, »en dàt was meenens."








III.


Een blik te werpen op het karakter en de eigenaardigheden van dominé
Willems was ons noodig eer wij hem zien handelen, de kennis met
zijne vrouw maken wij nu hij met haar aan tafel zit, iets jonger dan
haar heer gemaal, telde zij »een rijpe veertig jaren," die zij niet
verbloemde, integendeel, met wat goeden smaak en wat elegantie had
zij er wat jonger kunnen uitzien, maar zij hield niet van opschik en
aanstelling, betuigde zij, en hare eenige ambitie was altijd maar om in
hare kleeding niets anders te zijn en te schijnen dan: »eene deftige,
degelijke dominés-vrouw," en dit punt van hare eerzucht had zij dan ook
bereikt; of zij nu ook daarbij voegde dien stillen en zachtmoedigen
geest, die kostelijk is voor God, dat is eene andere vraag, die niet
zoo gemakkelijk was af te doen als de kwestie van het toilet.

Zij werd nog juffrouw genoemd naar het gebruik van haar tijdperk,
en hare kleeding was dan ook niet die van eene dame, die men als
mevrouw zou aanspreken. Zondags ging zij ter kerke met een deftige
zwart of bruin zijden japon; in de week in huis, was een _ginggang_
ruitje of een chitsje voldoende naar haar gevoelen. Eene muts met een
tour--hoewel ze eigenlijk nog goed haar had--behoorde te zeer bij haar
kostuum, dan dat zij er zich van zou hebben verschoond. Overigens,
trots een rimpeltje hier en daar, een frisch teint; een paar groote
bruine oogen, die wel wat koud en strak stonden, een klein maar
snibbig mondje en een gebogen neus, schenen aan te duiden, dat de
kalme goelijke aard van dominé hem wel eens te pas konden komen,
om huiselijke stormen te stillen.

Hij zelf? Maar gij ziet hem daar immers voor u zitten in zijne
lichtgrijzen poederjas, met zijn goelijk alledaagsch gelaat, rond,
blozend, ternauwernood verlicht door een paar bleekblauwe oogen,
die iets dofs en slaperigs hadden, en alleen bij zeldzame aanleiding
voor een enkel oogenblik konden schitteren. Eene matige corpulentie,
korten, dikken hals, blanke, welgevormde handen, het grijzend bruine
haar tot effening van alle verschil met een laagje poeder overtogen,
ademt alles aan en om hem heen kalmte, welvarendheid en ruste.

Maar zekere gloed, zekere geestdrift, iets van datgene wat het leven
tot leven maakt, was noch in hem, noch in zijne huisvrouw, noch in
zijne huiskamer op te merken. Alles is ordelijk, voegzaam, stil;
de rust des doods.--Of Hendrik Willems werkelijk een goed kunstenaar
zou geworden zijn, als hij aan zijne neiging had mogen toegeven?

Zooals wij hem nu tegenover zijne »huisvrouw" zien zitten, zouden
wij er haast aan twijfelen; zeker is het, dat hij zijne geliefkoosde
bezigheid _niet_ in de huiskamer overbracht, en er slechts dat deel
zijner vrije uren aan wijdde, dat hij niet aan de gezelligheid en
aan zijne vrouw achtte schuldig te zijn.

»Eene liefhebberij moet geen hartstocht worden," was de uitspraak
waarmede hij niet zonder eene verzuchting zich die zelfverloochening
oplegde; maar van eene liefhebberij, die zich nooit tot geestdrift,
nooit tot hartstocht zal laten vervoeren, kan men dan ook voor de
kunst niet veel verwachten.

Ongelukkig voor Willems was het daarenboven eene liefhebberij,
die zijne vrouw niet deelde. Zij begreep niets van de kunst en zij
was altijd veel beter in haar humeur als »dominé" haar 's avonds
wat voorlas, eenig stichtelijk vertoog of iets uit de Brieven en
Avondstonden van juffrouw Post, of eens een mooi vers van Feith of van
Warnsinck, dan dat hij zijn tijd verbeuzelde met papier te vermorsen,
met zwart krijt of potlood, en dat toch vaak weer verscheurd werd;
men had er niets aan. En àls er dan nog eens wat van terecht kwam,
was het eene teekening, die in de portefeuille bleef of die hij ergens
aan den muur ophing zonder lijst of glas! Zij kon er geen moois in
zien, en begreep niet dat iemand er aardigheid aan had. Waren het nog
schilderijtjes geweest, die in vergulde lijsten gevat allerliefst
meubelden in eene gezelschapskamer, dat ware iets anders; maar tot
schilderen had dominé het nooit kunnen brengen, en daarom....

En daarom waren de teekeningen ook strengelijk naar studeer-
en catechisatiekamer verbannen, terwijl de huiskamer en »de zaal"
prijkten met allerlei kunstplaten in fraaie mahonyhouten en vergulde
lijsten, meestal geschenken van »toegebrachte lidmaten," en waar de
juffrouw nogal mee ophad, schoon een cadeautje in zilver haar toch
eigenlijk wèl zoo lief was....

Willems zag dan wel eens glimlachend naar die soort van kunst op,
of gaf alleen door een licht schouderophalen te kennen, dat hij het
niet precies met haar eens was, maar haar duidelijk te maken, waarom
niet, dat was den moriaan geschuurd, en de goede man hield niet van
gewaagde ondernemingen.

En nu, dominé Willems was drie en twintig jaar getrouwd! Vindt iemand
het vreemd, dat de vleugelen der inspiratie zich in die loodzware
atmosfeer niet meer ontplooiden?

»En wat had vrouw Snibs te zeggen?" vroeg Willems, nadat hij zijn
eetlust aan 't eenvoudig maal had bevredigd.

»Goed dat gij er maar niet om beneden zijt gekomen, dominé! Zij kwam
met een brutale boodschap."

»Wat! Zij, die er door mij opgeholpen is, toen zij weduwe werd, en
haar nering zoo bitter aan 't verloopen ging.... Mijne voorspraak
bij de gegoede lieden."

»Die heeft ze nu niet meer noodig, en de dankbaarheid zit er niet
diep, dat blijkt; zij kwam u zoo maar aanzeggen, dat zij haar jongen
van de catechisatie neemt."

»Wel zoo! Wel zoo! En wat reden geeft zij daarvoor?"

»O! ze zei zoo ongeveer onder een lange omhaal van impertinenties,
dat gij hem niet genoeg voorthelpt."

»Daar is ook al voorthelpen aan, zoo'n domme eend!"

»Volgens haar _moet_ hij er met Paschen _door_, en daar had dominé
geen hoop op willen geven."

»Zeker niet! De jongen kent nooit zijne vragen.... en wat ik doe om
hem er iets van aan 't verstand te brengen, het baat niet. En dan zou
ik hem aannemen. Ik weet wel, met den kerkeraad kan men doen wat men
wil, maar toch.... zoo mag ik er het handje niet mee lichten."

»Ten laatste zei ze, dat ze haar Pieter naar Roestink zond,
omdat... die het ware licht had..."

»Wel, wel! zei ze dàt, nu, ik mag lijden dat Roestink er met _zijn_
licht een licht van maakt."

»Ja, maar 't is toch hatelijk en 't gebeurt wel meer, dat ze van u
naar hem loopen, zou er ook opstokerij onder schuilen?"

»Och, wel neen! haal je nu dat maar niet in het hoofd."

»Gij, gij zijt altijd als het schaapje zonder gal! Maar die Roestink,
ik weet het niet, hij is zoo grootsch, dat hij Dr. voor zijn naam
mag zetten..."

»Hij! dat heb ik nooit opgemerkt."

»Mogelijk hij niet, maar zijne vrouw, dat nuf, die zich mevrouw
laat noemen..."

»Dat komt haar toe."

»Zoo! Komt het haar dan ook toe om met een stroohoed met bloemen
te loopen en een wit neteldoeksche japon met zes hoog strooken,
precies zooals we prinses Marianne gezien hebben op de schilderij;
een dominésvrouw! Wie heeft er ooit van gehoord; en in 't haar gekapt
met een kam van ingezette bloedkoralen! Ik vraag je, is dat haar
dracht? Moeten wij predikantsvrouwen ons niet onderscheiden door
eenvoud en degelijkheid; moeten wij ons met ijdeltuiterij ophouden,
moeten wij niet het voorbeeld geven van zedigheid en nederigheid?"

»Dat alles is zeker zeer wenschelijk, Sanne! Maar melieve bedenk
dat Marianne Roestink pas vijf en twintig jaar is, en eene freule
van afkomst."

»'t Is waar, _ik_ ben geene freule, maar ik heb de middelen om mij
op te schikken zoo goed als zij, ruim zoo goed mogelijk! Toen ik de
bruid werd was ik ook maar even in de twintig, en toch, wat heb ik
gedaan? Op mijn trouwdag heb ik een zedig kanten cornetje opgezet,
al gaf moeder mij paarlen om den hals..."

»Maar lieve, dat was toen ter tijd het gebruik, en..."

»Het gebruik! Nu ja, maar er liepen toch jonge vrouwtjes van mijne
kennis genoeg met gekapt en gepoederd haar. Mijn broers vrouw droeg een
chignon met een knip en pluimen, maar ik wist dat ik eene dominésvrouw
werd, en ik wilde op uw dorp geene ergernis geven..."

»Dat was braaf van u, Sanne, maar eilieve, neem dan ook nu geene
ergernis om zoo'n kleinigheid..."

»Neen! dát late ik ook daar, maar wilt gij dan dat ik onverschillig
zou zijn, als ik bemerk, dat die lieden u bij de gemeente in een
kwaad blaadje brengen... Want als Roestink het hun niet in 't oor
blies, hoe zou het dan zoo'n vrouw Snibs in 't hoofd komen te meenen,
dat hij zooveel knapper en beter is dan gij. _Ik_ heb dat althans
nooit gemerkt."

»Lieve, wat zal ik u zeggen. Het schijnt wel dat er tegenwoordig
iets in de lucht zit, dat ook hierheen trekt, al had ik hope, dat
wij in ons afgelegen stadje er buiten blijven zouden... Zoo iets
van een weerkeeren naar het heel ouderwetsche, weet je. In sommige
groote steden zijn er lieden, die het maar niet met de beschaving
en de verlichting van onzen tijd vinden kunnen. Woelzieke, onrustige
geesten, die allerlei onheil en gevaar zien in de wijze bepalingen van
de laatste kerkregeling, die zoo'n beetje den domper willen zetten
op het werk van den vooruitgang; die maar niet willen gelooven aan
de veredeling der menschheid, die zeggen, dat zij hunne wijsheid van
boven hebben, om te meer kracht bij te zetten aan hunne eischen. In
den grond opgeblazen, twistziek volkje, die ons predikanten wel graag
de wet zouden willen stellen, en waar we nog veel last van kunnen
krijgen in de kerk, vooral zoo men niet het geduld en de lankmoedigheid
oefent om ze maar stilletjes te laten geworden en dat ijvervuur in
zich zelve te laten afkoelen; zoo althans denk ik er mee te handelen,
als het zich in mijne gemeente openbaart."

»Mij dunkt, dat we dan nu al zoo ver zijn, naar de praatjes van vrouw
Snibs te oordeelen."

»Och! vrouw Snibs... dat mensch hangt zoo'n beetje de fijne uit, omdat
zij een blauw-maandag met een catechiseermeester getrouwd is geweest,
die wel zoo eens in stilte zijne oefeningjes hield. Overigens een
best braaf man, dien ik altijd wel heb mogen lijden."

»Maar ik zou meenen, dat gij leeraar waart om er order op te stellen,
als gij beroering en verdeeldheid in de gemeente bespeurt."

»Och, vrouw-lief! leven en laten leven is mijn regel, en zoo lang ik
er geen meer last van heb...."

»Nu, gij moet het zelf weten, dàt zijn mijn zaken niet; maar dat
daargelaten, gelooft gij niet dat Roestink ook zoo wat naar die zijde
overhelt.... dat treft wel goed samen, zijne vrouw altijd naar de
laatste mode, en hij...."

»Ook naar de laatste mode, melieve! Ziet gij, de jongelui moeten nu
weer eens een anderen weg uitgaan; wij oudjes scheppen pas adem van
den goeden tijd, toen »men zijn naaste van den oever drong om een
punt," zooals Vondel zegt, zij, die het juk nooit gedragen hebben,
achten de palen te wijd gezet en de teugels los te hangen, omdat
de toom niet knelt; zoodat het mij inderdaad niet verwonderen zou,
als collega Roestink mee het oude enge padje op wilde, en zich wat
naar die zijde liet heentrekken, maar toch al te ver ook weer niet,
daar ben ik niet bang voor; hij heeft goed gestudeerd, heeft hart
voor zijn ambt, heeft ambitie, gaven die hem verder zullen brengen,
en daarenboven gezond verstand genoeg om te begrijpen, dat zulk een
weg niet leidt tot een goed beroep of een professoraat."

»Wat, hij profester, hij! Heb je zulke hooge gedachten van hem?" vroeg
juffrouw Willems wat verslagen.

»Ja, Sanne, zeker! En wat meer is, ik wensch van harte, dat hij het
niet ontloopen mag."

»Gij gelooft dus niet, dat hij met opzet de jongelui van je leering
aftrekt?"

»Wel zeker niet. Zou ik kwaad van mijne naasten gaan denken zonder
aanleiding? En wat zou Roestink er aan hebben, om mij een paar
botterikken af te troonen, hij heeft er voorwaar zelf genoeg!"

»En gij zijt er een levenmaker mee kwijt, dat is ook waar!" zei
de juffrouw voldaan en zelfs eenigszins overweldigd door dominé's
uitvoerige explicatie.

»Zeg liever een gluipert; de schalken, de woelwaters, dat zijn Bram
Duinstee en Frits Millioen! Och foei, daar betrap ik mij zelven weer
op dien hatelijken bijnaam! Arme jongen, goed dat hij mij niet hoort,
je weet wel, Frits, de zoon van de weduwe Rosemeijer, die twee zijn
de belhamels van alle standjes, die er op de catechisatie voorvallen;
maar het zijn tegelijk de vlugste en aardigste jongens die ik ken."

»Je moest toch zien er wat orde onder te houden, dominé!" hernam de
juffrouw met een afkeurend hoofdschudden. »Hooren en zien vergaat me
als die wilde troep uit en instormt."

»Wat zal ik u zeggen, Santje-lief; ik kan er toch niet met de plak
onder spelen, ik ben zelf ook jong geweest, en.... mits ze maar stil
zijn onder 't gebed en aandachtig luisteren als ik spreek, dan laat
ik ze liefst maar geworden; men moet wat door de vingers zien."

»Gij zijt al te goed! De ouders van de fatsoenlijke meisjes klagen...."

»Zij mogen zwijgen. De juffertjes zijn de wildsten en onregeerbaarsten,
zij dralen opzettelijk met heengaan, om zich door de jongens te
laten overvallen.... ik ben er zeker van, dat zij het zelven zijn,
die door haar geginnegap tot stoeien en mallen uitlokken. Lees er
vader Cats maar eens over na."

»Ik zeg 't is een last," zuchtte Susanne, slechts ten halve
overtuigd, dat dominé de wijste partij koos, met zich niet tegen
de wanordelijkheden te verzetten. »Het beste er van is, dat we met
aannemen nogal mooie cadeautjes krijgen, anders ware 't niet om uit
te houden."

»Vrouwlief willen we danken! Ik verlang naar mijne pijp!" viel dominé
in, niet zonder heimelijke ergernis over de inhaligheid zijner ega.

Toen aan die noodiging was gehoor gegeven, en oude Antje de tafel
had afgenomen, gaf de goede Willems zich over aan de weergalooze
sensatie, die bij het opblazen van blauwe rookwolkjes wordt gesmaakt;
terwijl hij het hoofd een weinig achterwaarts liet vallen in zijn
hoogen gemakkelijken leuningstoel, en zeker niet zonder de stille
neiging om al rookende in te dommelen, had de juffrouw haar breiwerk
genomen en ging voor het raam zitten, de gordijntjes een half
ruitje openschuivende, om te zien wat er bij de overburen omging,
en wie er zoo al de straat passeerde, zoolang de schemering van den
Septembernamiddag haar dat onschuldig genot vergunnen zou. Tegelijk
scheen ze nog niet willens manlief de rust te laten, die hij kennelijk
zocht; want op eens wendde zij het hoofd naar hem toe, zeggende:

»Heden dominé, daar valt me iets in, waarom hebt gij die groote
teekening weggenomen uit de catechisatiekamer? Ik dacht, dat je daar
zooveel mee op hadt?"

»Weggenomen! de teekening? Wat voor teekening, droom ik of zijt gij in
den dut, Sanne?" vroeg Willems, blijkbaar wat korzel over de stoornis.

»Ik ben klaar wakker, maar gij droomt zelf of, 't is je vergeten,
je hebt haar zeker weggegeven."

»Ik! Ik zou _die_ teekening weggegeven hebben," riep Willems
opgeschrikt en nu volkomen helder het hoofd opheffende met flikkerende
oogen: »die teekening, de best geslaagde die ik ooit heb gemaakt,
je meent immers die van de kinderzegening?"

»Precies, die achter je stoel placht te hangen in de
catechisatiekamer."

»"_Placht_ te hangen!.... Wat bedoel je daarmee?"

»Dat zij er nu _niet_ meer hangt, dát bedoel ik," herhaalde Sanne
wat knorrig, dat ze niet op hare eerste verzekering werd geloofd.

»Och, kom, dat's onmogelijk, gij zult verkeerd gezien hebben, zij
_moet_ er hangen. Ik heb er van ochtend de meisjes nog op gewezen,
om het Evangelisch verhaal voor haar aanschouwelijk te maken."

»Dat spreek ik niet tegen, maar toen _ik_ met vrouw Snibs in de
catechisatiekamer was, viel _mijn_ oog op de ledige ruimte."

»Dat is me onbegrijpelijk, dat moet ik onderzoeken," riep Willems
driftig oprijzende en alles behalve slaperig, toen hij zijne vrouw
voorbijstoof, om dat onderzoek in te stellen.

Zij volgde hem bedaard, maar toch zeer nieuwsgierig naar de uitkomst
van dat onderzoek, minder omdat zij aan die teekening hechtte dan
wel omdat zij hare getuigenis niet tot leugen, haar scherpzienden
blik niet tot schande wilde gemaakt zien!






IV.


De catechisatiekamer van dominé Willems was een ruim vertrek, laag
van verdieping en op eene binnenplaats uitziende door een enkel breed
raam met de kleine ruiten van dien tijd. Zeker had de oorspronkelijke
bouwheer het niet tot zulk gebruik bestemd, want de deur zoowel
als de lambriseering, hoewel nu bijna verveloos, droeg nog sporen
van rijk verguldsel; de marmeren schoorsteen was met beeldhouwwerk
opgeluisterd, en moest voorheen met een spiegel of een schilderstuk
geprijkt hebben, dat er echter uitgebroken was, zonder dat de lacune
was aangevuld door iets beters dan de kalklagen, die er met iederen
schoonmaak door den witkwast op werden neergelegd. Dominé Willems had
van de ruimte gebruik gemaakt, om eene groote kaart van het Joodsche
land te plaatsen, die de armelijke naaktheid ten deele vermomde. De
wanden, in vakken afgedeeld, bevestigden sterk het vermoeden, dat
het vertrek eenmaal een dier mysterieuse pronkkamers was geweest,
waarin de heer des huizes zelf niet dan bij plechtige gelegenheden den
ongewijden voet mocht zetten. Zij waren met een donkerbruin goudleder
behangsel overdekt, hetwelk echter reeds jarenlang aan het vandalisme
der moedwillige jeugd prijsgegeven, in zóó vervallen staat verkeerde,
dat het zware leer hier en daar met grove spijkers was vastgehecht
en overigens de scheuren en reten niet meer stoppens waard waren
geacht, waarom dominé zelf er dan ook geen bezwaar in had gezien,
om er overal waar hij goed vond, krammetjes en haakjes in te steken,
die de platen en teekeningen moesten dragen, door hem deels ter
verduidelijking van zijn onderwijs, deels uit _vanité d'artiste_
op dit, zijn onbetwist gebied, tentoongesteld.

Zijne eerste veronderstelling was dus, dat de teekening in kwestie
door een toeval van het haakje geraakt, naar beneden was gegleden
en op den grond zou gevonden worden. De studeerlamp werd opgestoken,
maar een nauwlettend onderzoek liet hem geene de minste hoop. Zijne
»huisvrouw" stond hem met loffelijken ijver ter zijde, doorsnuffelde
alle hoeken, ging met den lynxen blik ter aarde gewend banken en
stoelen door, vond de bladen van een verscheurd vragenboek, twee
grifjes, een eindje lint en drie spelden, en toonde die buit haar
echtgenoot met triomfeerenden blik, als bewijzen harer accuratesse;
maar van de teekening geen spoor. Het onderzoek moest worden opgegeven;
nog ééne hoop: Antje werd geroepen en ondervraagd.

»Heere mijn tijd! De mooie groote prent weg, wel, dat's een geval,
neen, zij wist er niets niemendal van; maar zou soms de poes....?" De
poes is in elk welgeregeld huisgezin de natuurlijke drager van iedere
mysterieuse wandaad, en de goede sloof wier domheid alleen met hare
getrouwheid te vergelijken was, greep in hare onmacht om iets beters
uit te vinden dit gewone redmiddel aan.

»Och, wat zou de poes!" zei de juffrouw half knorrend, half lachend,
terwijl dominé in zijne verslagenheid stokstijf naar de ledige plaats
stond te kijken, alsof hij op eene verschijning hoopte.

»Dan moet ie met handen zijn weggenomen!" riep Antje, de hare in de
zijde zettende als protest harer onschuld.

»Dat zeg ik ook!" stemde juffrouw Willems bij, »dat hebben de
kwajongens van de catechisatie gedaan."

»Waarom deze? Wat zouden zij er aan hebben!" vergoelijkte dominé,
die niet licht een kwaad vermoeden vatte.

»Misschien alleen voor aardigheid, om u eene poets te spelen. Ze zijn
zoo ondeugend, wie weet of niet die Piet Snibs...."

»Piet Snibs! zoo één, dan hij!" verzuchtte dominé, misnoegd op zich
zelf, dat hij de verdenking plaats gaf.

»En nou dominé het zegt, schiet me te binnen," zei Antje, »dat ik
Piet van ochtend met de jongeheeren Bram en Frits door de gang heb
zien komen, onder elkaar pruttelend en mompelend."

»En droeg hij dan een rol of zoo iets?" vroeg dominé gescherpt.

»Misschien in zijn zak; maar.... niet dat ik het gezien heb,
dominé! dan zou ik het zeggen."

»Ga maar aan je werk, Antje! gij zult ons toch niet op het spoor
helpen," beet Willems haar toe, scherp van teleurstelling, en liet
zich mistroostig op zijn stoel neervallen, als kon hij niet besluiten
van de plek weg te gaan.

»Kom, Hendrik, kom!" sprak juffrouw Willems, uit hartelijkheid zijn
doopnaam gebruikende, »maak je daar toch zoo naar niet over, zij komt
zeker wel weer terecht, en al gebeurde dat niet, 't is immers geen
groot verlies."

»Geen groot verlies, Sanne! geen groot verlies! Gij hebt goed praten,
ik.... ik was liever honderd gulden kwijt, dan de teekening."

»Wat zeg je, dominé!" en de juffrouw spalkte groote oogen op en
veranderde van kleur. »Heeft zoo'n ding waarde?"

»Voor u zeker niet, Sanne! maar.... voor mij! Het is de beste die ik
ooit heb gemaakt; het was in dien tijd toen ik nog alleen leefde in
mijne pastorie; ik schetste haar, ik werkte haar af in dien koepel
aan de vaart."

»O! daar we later den mangel gezet hebben."

»Juist! voor de wasch moest ik wijken," hernam hij niet zonder een
pijnlijk glimlachje.

»Gij hadt u waarlijk niet te beklagen; het was er koud en vochtig,
en uwe mooie studeerkamer, met de groote noteboomen voor de ramen...."

»Was mij aangenaam, Sanne! Ik kan niet anders zeggen; maar
zóóals ik aan die teekening werkte, heb ik het nooit weer gedaan;
met lust, met liefde, met geloof aan mij zelven, met geestdrift,
geestdrift!" herhaalde hij met bitterheid, »het woord is me ontvallen,
de zaak is mij vreemd geworden," maar, terwijl hij gesproken had,
lichtte er een glans uit zijne oogen, die wel bewees dat hij voormaals
van bezieling had kunnen gloeien, al was die vlamme nu gedoofd.

»Mij dunkt gij doet tegenwoordig toch ook nogal eens wat aan de
liefhebberij."

»O, ja! maar...."

»Wel. dan moest gij diezelfde teekening nog weer eens maken, dan heb
je haar terug, zonder dat het je om zoo te spreken iets kost."

»Beste vrouw!" Willems drukte haar de hand met tranen in de oogen en
met een pijnlijken glimlach om den mond. »Beste vrouw! gij meent het
goed, maar ziet gij, er is wat ik je moeielijk duidelijk kan maken,
er is onderscheid tusschen knutselen zoo wat voor pleizier, en.... en
datgene wat men inspiratie noemt, dat laatste is iets zeer teers,
zeer vluchtigs, dat men aangrijpen en zich ten nutte maken moet op het
oogenblik dat het dáár is, waardoor men zich moet laten leiden, waaraan
men zich kan overgeven, zoolang het ons wil bijblijven, maar dat ééns
vervlogen, niet naar willekeur is op te vangen. Zie, vrouw! er wordt
gezegd, dat ieder kunstenaar slechts één meesterstuk levert, waarin hij
zich zelf volkomen heeft voldaan; welnu, dat is die teekening voor mij
geweest, ik voelde mij kunstenaar, ik had bereikt wat ik wilde, maar
nu, nu is dat voorbij, daar liggen meer dan twintig jaren tusschen,
twintig jaar van ambts- en huwelijksleven! en.... en.... wat ik toen
nog was, ben ik nu niet meer."

»Kom, kom, vat moed! als gij het nu niet zoo goed meer kunt, zou
dan de teekenmeester het niet voor je kunnen doen, als je hem zegt
wát het wezen moet. Krimpelman moet zeer knap zijn, naar ik hoor,"
hernam Sanne meewarig over een leed, dat zij zelf niet voelde, maar
zij hield van haar man, al toonde zij het op hare wijze.

»De teekenmeester! neen, dank-je kind!" Willems schudde even droevig
het hoofd, maar toch stond hij op, nam zijne vrouw onder den arm en
zoo gingen ze naar de huiskamer terug, waar het theegoed intusschen
door de zorgzame Antje was klaar gezet, en het kokende water gezellig
pruttelde en stoomde.

Juffrouw Willems stak de beide vieren aan, die op verlakte kandelaars
prijkend, al walmend en weinig lichtgevend zouden wegteren, maar
waskaarsen waren te duur, en tot de nieuwe engelsche lampen was
juffrouw Willems nog niet overgegaan. Sanne zette de thee en zag
eens ter sluik naar Willems, die tegenover haar had plaats genomen,
maar die zijne pijp liggen liet, en zwijgend het hoofd in de hand
liet rusten, in verdrietelijk gepeins verzonken.

»Kom, dominé!" sprak ze, »verzet u wat, stop eens, en kijk de
Vaderlandsche Letteroefening eens in, die pas gekomen is; wie weet of
er geen mooi vers van Tollens in staat, of van die grappige _recensies
tegen_ dien ouden grompot Bulderbast, zooals ze hem altijd noemen,
dat zal je afleiding geven."

»Ik waardeer uw goed hart, Sanne! maar.... ik kan er zoo nog niet
overheen komen, ik denk me suf over mogelijkheden, waarschijnlijk en
onwaarschijnlijk gaat me door het hoofd."

»Mijn hemel! er is toch geen schat verloren; maar als ge het u
zoo aantrekt, dan moet je onderzoeken, dan moet je er spoedig werk
van maken."

»Dat zal ik ook, dan.... het ergste hoe en waar dat onderzoek aan
te vangen."

»Wel, je hebt immers reden om te gelooven, dat de zoon van vrouw
Snibs het gedaan heeft."

»De verdenking is bij mij opgekomen, dat is waar, vooreerst omdat
Piet er altijd met zijne strakke, domme oogen naar zit te kijken,
als hij zijne vragen niet kent, en dan ook omdat zijne moeder eens
toen ik zekere antieke curiositeit uit haar winkel begeerde, een ruil
voorsloeg met mijne teekening; zij zou die in eene lijst zetten en
meende dan er wel een kooper voor te vinden."

»Daar hebben we het al! mij dunkt, dan is het klaar als de dag; boos
over de weigering zal ze haar jongen er toe opgezet hebben, en nu hij
toch voor 't laatst bij je was, kon de gluipert het licht uitvoeren."

»Neen, waarlijk _niet_ licht, het is me zelfs onbegrijpelijk hoe hij
het zou kunnen gedaan hebben."

»Dat zal wel uitkomen; in uw geval ging ik op staanden voet naar
vrouw Snibs, en als ze ontkende, dreigde ik met de politie."

»Dank-je wel, men komt iemand zoo maar niet vragen of hij een dief is."

»Wel! Gij mist iets uit uwe catechisatiekamer; is het vreemd, dat
gij bij uwe leerlingen komt informeeren?"

»Neen! maar juist bij dezen! lieden van de mindere klasse, ze zouden
het er voor houden, dat ik het uit piquanterie deed, omdat ze Piet
van mij hebben weggenomen, en ik wil allen schijn daarvan vermijden
tegenover Roestink."

»Ja, als gij zoo bang zijt, om de lieden boos te maken, dan weet ik
er ook geen raad op; ik voor mij als ik een zilveren lepel of vork
miste, zou zooveel omstandigheden niet maken, maar het der justitie
aangeven met de vermoedens er bij."

»Nooit met mijn wil, Sanne!" viel Willems in met zonderlinge
vastheid. »Ik zou een armen drommel niet ongelukkig willen maken om
een stuk zilver of een voorwerp van mijne liefhebberij."

»Maar.... gij kunt het er niet bij laten zitten."

»Dat zal ik ook niet," hernam hij, zijne pijp neerleggende, en
zijn kopje thee uitdrinkende, »ik zal eens een visite maken bij den
ouden heer Duinstee, om te hooren of zijn zoon Bram er wat van weet,
en dan eens naar Frits gaan, die is nogal slim en zal me mogelijk op
het spoor helpen, die twee zijn volgens het getuigenis van Antje met
Piet Snibs heengegaan."

»Wel, probeer dat dan, zoo doe je toch iets, en als je _eens_
zekerheid hebt...."

»O! als ik zekerheid heb, dan durf ik vrouw Snibs wel staan, en dan
zal ik het er bij Piet ook wel uit krijgen," hernam Willems verruimd,
stond op, nam zijn hoed, groette zijne vrouw en ging uit.

De studie voor de avond preek was geheel op den achtergrond geraakt.






V.


Juffrouw Willems had nauwelijks een paar toeren gebreid sinds haar
man was uitgegaan of Antje trad binnen met de gedienstige vraag:
»of de juffrouw ook nog melk bliefde, of de juffrouw ook een kooltje
wilde?" eigenlijk slechts de inleiding tot een praatje, waartoe de
juffrouw niet ongenegen was zich te leenen, in absentie van haar
man en bij extra-ordinaire voorvallen in haar over het algemeen zoo
onbeduidend huiselijk leven; de diplomatie van Antje bracht haar
dan ook tot het gewenschte doel. Hare meesteres antwoordde op de
voorkomende aanbiedingen op een toon die de oude getrouwe vrijheid
gaf om te zeggen:

»Lieve deugd, juffrouw! wat was de dominé ontdaan over dat geval
met die prent, maar eens van mijn leven heb ik hem zoo gezien, het
was op dien avond toen de juffrouw in de _verwachting_ was en toen
het misliep."

»Och Antje, spreek me daar niet van, ik ben blij dat ik geen kinderen
heb, mijn man zou ze bederven, hij is te goed, veel te goed; verbeeld
je, hij houdt het er voor dat die ondeugende Piet het gedaan heeft,
en hij wil er toch niet naar toe om dat brutale wijf de les te lezen."

»Ja! de man is doodgoed, 't is zonde en schande zooals die kwajongens
hem plagen en toch altijd blijft hij bedaard, maar dat hij driftig
kan worden heb ik vandaag gezien, ik miszei er toch niets aan en hij
keek mij aan of er vuur uit zijn oogen schoot,--die liefhebberij! die
liefhebberij! die weet wat!"

»Als ik kon zou ik er zelve heengegaan zijn, want ik houd het er voor
dat ze hem daar hebben bij die Snibs."

»De prent, juffrouw?"

De juffrouw knikte van ja.

»Neen, de juffrouw kan zelvers niet gaan, maar als ik er nu eens
kwansuis om een boodschap ging en zoo eens een praatje maakte?"

»Wel Antje, die inval is zoo kwaad niet, dat moest je maar doen.... wij
hebben dat volk niet te ontzien. Ze doet haar jongen op de leering
bij Roestink! Is het geen schande?"

»Of het schande is!" riep Antje met een gloed van verontwaardiging,
waarbij haar roode wangen zich paars kleurden, »bij zoo'n jongen
spring-in-'t-veld die hier pas komt kijken en die zoo'n wereldsche
vrouw heeft...."

»Ja, Antje, ja! dat mag je wel zeggen, mensch!" hernam de juffrouw
hoofdschuddend, »is dat een opschik, als ik met haar uit de kerk
kom en naast haar loop met mijn zwart zijden japon aan, mijn grijs
satijnen hoed en mijn gepalmden doek, ben ik een burgervrouwtje bij
haar die wel eene barones lijkt."

»Gelukkig is de juffrouw al twintig jaren in de gemeente bekend,
en al gaat mevrouw een sjaal dragen...."

»Een sjaal, Antje! Neen, dat zal laster zijn, ik kan niet gelooven
dat ze zoo verregaand ijdel zal zijn,--een sjaal, die draagt hier
niemand anders dan de douairière van Klingelberg; de vrouw van den
Burgemeester doet het nog met een doek!"

»Daar geeft zij niet om, ze zal van de herfst een sjaal dragen,
ik heb het voor zeker van haar meid gehoord, want zij heeft er een
present gekregen van haar oom in den Haag, zoo'n rijk heer daar ze
van erven moet."

»'t Is voorwaar fraai, dat een dominésvrouw hier de Haagsche modes
zal invoeren."

»Ja, ja, juffrouw! 't is ergerlijk voor de gemeente, en was dàt nog
het eenige, maar zij speelt alle dagen op het klavier tot Zondags toe."

»Nu ja, zeker een psalm of een gezang?" vroeg juffrouw Willems met
een gezicht of zij tegenspraak wenschte.

»Neen, neen, juffrouw! Wereldsche liedjes, Fransche en Duitsche. De
meid kan er, als vanzelf spreekt, geen woord van verstaan, maar die
zegt dat ze den heelen slag van Waterloo op het klavier kan nadoen!"

»Zwijg, mensch! De slag van Waterloo! Ik word er koud van als ik er
om denk, ik heb er een neef in verloren."

»Zij zeker niet; anders zou zij er geen grapje van maken."

»En de dominé wil voor vromer doorgaan dan mijn man; hoe kan die dat
dan toelaten."

»Och hij!"--Een harde ruk aan de bel dwong Antje hare phrase af te
breken, die zoo veelbelovend aanving. Met zekeren onwil, daar het
praatje voor goed kon gestoord zijn, ging zij langzaam ter kamer
uit en haastte zich niet al te zeer met opendoen, maar toen zij ten
laatste daartoe gekomen was, had zij de deur bijna weer toegeslagen
met eene beweging van schrik, die zij nauwelijks beheerschen kon:
dominé Roestink stond voor haar in eigen persoon.

Niet dat zijne verschijning in dit huis juist zulk eene zeldzaamheid
was om zoo groot opzien te wekken, maar dat de man in kwestie daar op
eens voor haar stond, dat hij haar als het ware _en flagrant délit_
betrapte, terwijl zij bezig was hem en de zijnen eens frisch uit te
luchten, dat bracht het oudje wel wat in de war. Hare consciëntie
sprak haar niet vrij, al zou zij mogelijk de eerste zijn geweest om
te ontkennen dat zulke _commé-rage_ zonde zou zijn, zij voelde zich
lang niet op haar gemak, en toen Roestink vroeg of haar meester
te spreken was, stotterde zij het ontkennend antwoord en voegde
er als vergoelijkend bij: »Maar de juffrouw wel, wil mijnheer niet
binnenkomen?"

»Nu dan eventjes als ik geen belet doe." En reeds trad hij de kamer
binnen, in één adem door Antje aangemeld en toegelaten.

Hij groette vriendelijk, maar zonder gemeenzaamheid. Zij antwoordde
de begroeting deftig en zelfs wat stijf en kregel, maar er school
toch verlegenheid onder die koele houding.

Roestink zelf was juist de man niet om zich door zulke ontvangst
te laten intimideeren, evenmin om er zich aan te ergeren. Hij nam
de plaats in die zij hem wees, accepteerde het kopje thee dat zij
hem _du bout des lèvres_ aanbood, met de verontschuldiging: »dat het
reeds wat slap was, maar.... zij zou versche zetten," een aanbod dat
hij afweerde door de geruststellende verzekering, dat hij ze liefst
wat slap dronk, verzuimde niet de verplichte informatie naar haar
welstand, hetgeen zij hem vergold met op hare beurt te vragen of de
juffrouw--zij vroeg excuus voor de vergissing zij had mevrouw willen
zeggen--of mevrouw wel was?"

»Mevrouw of juffrouw, zooals _u_ het liefste is," hernam hij koeltjes,
»wij hechten niet aan het praedicaat; mijne vrouw heeft het heel wel,
zij houdt zich goed in de Hollandsche lucht, ofschoon eene Geldersche
van geboorte."

»En van adellijke afkomst niet waar?"

»Zoo is 't, dan verschoon mij zoo ik ter zake kom. Ik hoopte collega
Willems te vinden, nu dat anders treft, moet ik zoo vrij zijn u om
een paar inlichtingen lastig te vallen."

Juffrouw Willems, in 't eerst eenigszins ontdaan plotseling den man
voor zich te zien tegen wien zij innerlijk met bitterheid was vervuld,
was later--over die eerste emotie heengekomen--in haar schik eens
met hem samen te zijn zonder haar echtgenoot om eens terdege hare
grieven te kunnen luchten, en reeds beschouwde zij Roestink met zeker
welbehagen als hare zekere prooi; doch er was iets in het beleefd,
maar koel en kort afweren van hare aanvallen, dat haar waarschuwde niet
al te vast op de zegepraal te rekenen. Willems had het haar meer dan
eens gezegd dat hij geen alledaagsch man was, zij had het nooit zóó
diep gevoeld, zóó goed begrepen als op het oogenblik zelf, waarop ze
meende hem in hare macht te hebben. Inderdaad toen Antje met zooveel
_sans gêne_ van hem sprak als van een jeugdigen spring-in-'t-veld,
had zij zeker meer het oog op zijn verschil van leeftijd met Willems,
dan op zijne persoonlijkheid. Hoewel hij zeker de dertig nog niet
had bereikt, gaf hij volstrekt niet den indruk van »groote jeugd,"
allerminst van jeugdige lustigheid. Het is waar, zijn gelaat had
iets fijns en teers dat op vol rijpen leeftijd verloren gaat, maar
zijne trekken waren zoo sterk sprekend en zoo vol uitdrukking, dat
men bij eenige opmerkingsgave terstond een _karakter_ zag in deze
physionomie. Geen frisch jeugdig blosje kleurde de geelbleeke tint. Om
het breede beenige voorhoofd viel het zware gitzwarte haar eenigszins
ongeordend neer; als het hinderde werd het door den eigenaar maar
een weinig ter zijde geschoven _et voilà tout_. Het was hem aan te
zien dat hij zich niet lang met zijn toilet bezighield, en er zich
niet veel over bekommerde, want zelfs het stijve dominés-pak van het
tijdperk hing hem een weinig achteloos om de leden, de verplichte witte
das was maar even om den hals geknoopt, het zwartlakensche vest viel
open en de rok was van iets vrijzinniger snit dan de echte gekleede,
die eeniglijk als preekrok was toegelaten. Tot de pantalon had hij
zich echter niet geëmancipeerd en het spreekt vanzelve dat hij den
driekanten hoed droeg zonder welken hij door de gemeente niet als haar
herder en leeraar werd erkend; dan, wat spreken wij van zijn kostuum,
als men hem in de ernstige, schrandere oogen had gezien, vergat men
dit ondergeschikte punt, zooals hij het vergat. Juffrouw Willems
onderging haars ondanks den indruk van hun blik toen zij antwoordde:
»Als de inlichtingen die u verlangt door mij zijn te geven, want ik ben
slechts eene eenvoudige dominésvrouw weet u, die maar zoo stilletjes
in mijn eigen huis voortleeft en die niet veel hoor of zie, buiten
mijne huiselijke zaken om."

»Met zooveel te meer gerustheid kan ik mij tot u wenden, daar dit
mij in de veronderstelling bevestigt, dat gij niet onkundig zult
zijn van 't geen er in uw huis voorvalt, zelfs niet van 't geen er
voorvalt in de catechisatiekamer. Willems zal voor u wel eens zijn
hart uitstorten over de eigenaardige bezwaren van die belangrijke,
maar soms zeer verdrietelijke taak, die ons opgelegd is bij het
godsdienstig onderwijs."

Hij zelf raakte nu de _question brûlante_! Juffrouw Willems had
diplomatie genoeg _pour voir venir_.

»Ja, dominé Roestink! ja, ik hoor daar meer van dan mij lief is,
dat verzeker ik u."

»Zoo zult gij ook wel vernomen hebben, dat zekere Pieter Snibs voor
goed van de leering is verwijderd?"

»Hm ja... daar is ten minste genoeg voorgevallen met die vrouw Snibs
en haar zoon om...."

»Dat vreesde ik wel; het is waar, _zij_ stellen het zoo niet voor,
maar de manier van spreken dier vrouw, een mengsel van gestempeld
vrome uitspraken en lompe vinnigheden, beviel mij niet...."

»Hé! dát verwondert mij," riep juffrouw Willems met ongeveinsde
verbazing, »ik dacht dat...."

»Dat wát?" viel hij in, haar vragend aanziende, veeleer met
verwondering in den toon dan met gekrenktheid.

»Dat u met die soort van lieden nogal op hadt," antwoordde juffrouw
Willems eenigszins gejaagd, de verlokking om de innerlijke verbittering
eens naar buiten te doen komen, was te sterk voor hare bedachtzaamheid.

»Mag ik vragen op wat grond die onderstelling rust?" hernam hij,
kennelijk met zelfbedwang, terwijl hij de schitterende zwarte oogen
uitvorschend op haar vestigde, hetgeen ten gevolge had dat zij, de hare
wat onrustig liet afdwalen, zij voelde dat zij eene onvoorzichtigheid
had begaan, dat zij zich gewaagd had op glad ijs, en gevaar liep bij
den eersten voetstap den besten uit te glijden, maar nu de attaque
eens had plaats gevonden, zou het flauwheid zijn geweest terug te
trekken zonder slag te leveren, en welke deugd juffrouw Willems ook
missen mocht, lafhartigheid was haar gebrek niet.

»Vrouw Snibs zelve verkeerde in die meening," ving zij aan. »Zij vond
mijn man niet knap, niet vroom genoeg om haar zoon lidmaat te maken en
daarom zou ze hem bij Dr. Roestink doen, _die_ had er slag van, _die_
had het ware licht.... en daaruit besloot ik dat Zijn Wel-Eerwaarde
dit _licht_ ook voor haar en haars gelijken had laten schijnen op zulke
wijze, die mijn man en zijne prediking voor hen in de schaduw stelt."

»Het komt mij voor, juffrouw Willems! dat gij ditmaal zoomin met uwe
gewone bedachtzaamheid als met de christelijke liefde zijt te rade
gegaan; beide moesten u verhinderd hebben zoodanige gevolgtrekking
te maken uit de praatjes van eene vrouw Snibs, wier voorstelling van
hare betrekking op mij even onjuist schijnt geweest te zijn als de
uwe van de wijze, waarop haar zoon van de catechisatie is geraakt; ik
meende hem verdreven door uw echtgenoot om eenig wangedrag, terwijl
het mij nu duidelijk wordt dat vrouw Snibs uit eigen beweging tot
die verandering is overgegaan; zoo deed ik haar onrecht met mijne
verdenking; een onrecht, waarin gij mij, verschoon de oprechtheid,
met zwijgende toestemming hebt versterkt."

»Omdat ik erger dan dat had te zeggen; mijn man heeft dien ondeugenden
jongen, die nog daarenboven een domoor is, niet weggejaagd, dat is
waar, maar hij zou hem nu niet weer terug willen hebben, omdat daarna
de kwade streek is uitgekomen dien hij ons gespeeld heeft, en die
denkelijk de ware reden is waarom zijne moeder hem niet weer naar de
leering durft zenden, meer nog, zooals ik na uwe eigene getuigenis
wel wil aannemen, dan het ware licht dat zij voorgeeft bij u te zoeken.

»Op dit laatste punt verzoek ik nader gehoord te worden, nu zijt gij
mij schuldig u duidelijk te verklaren, waarin het vergrijp van Pieter
heeft bestaan."

Daar vond juffrouw Willems natuurlijk geen bezwaar in. Zij verhaalde
het gebeurde of liever hetgeen door haar ondersteld werd gebeurd te
zijn op hare wijze, alle bezwaarpunten tegen Piet Snibs uitvoerig
optellende, en de mogelijkheid dat zij van een verkeerd gezichtspunt
uitging en dat de aangeklaagde onschuldig kon zijn, niet eens ruimte
latende.

Roestink doorzag die leemte in haar _verdict_ hoewel het hem dies
ondanks bezwarend genoeg voorkwam.

»Dankbaar voor de inlichting, beloof ik u er mijne winst mee te doen
en ik zal niet rusten voor ik die zaak tot helderheid heb gebracht."

»Nu, daar zult u wèl aan doen, dominé! want mijn man zou het er niet
uit krijgen, daar ben ik zeker van; hij is veel te goed, en het zou mij
zelfs verwonderen als het _u_ gelukte. Zulk volk is zoo hardnekkig in
't ontkennen, en hoe klaarder de bewijzen tegen hen spreken, des te
brutaler zijn zij in 't loochenen. Gij zult mogelijk nog wel moeten
eindigen met de justitie in te roepen."

»Zeker neen!" viel Roestink in met levendigheid. »Als wij in ons ambt
niet genoeg hebben aan zedelijken invloed en overwicht en ons tot het
wereldsch gezag moeten keeren om hulpe, ware 't beter mantel en bef
aan den kapstok te hangen en dienst te nemen bij het staande leger
om nog tot iets nut te zijn!"

Juffrouw Willems zag hem aan met een twijfelachtigen blik. Zij wist
niet recht of zij hier om eene aardigheid moest lachen, dan wel
terugslag moest geven op een zoogenaamden »steek onder water."

Roestink, hetzij hij die aarzeling raadde of niet, ontsloeg haar
van een antwoord, daar hij vervolgde: »In vollen ernst, juffrouw
Willems! wees er gerust op, dat ik Piet Snibs tot volledige bekentenis
zal brengen, ik maak daarvan de voorwaarde zijner opname onder mijne
leerlingen."

»Hoe! zult gij den kwajongen dan toch op uwe leering nemen als hij
zijn diefstal bekend heeft?"

»Ik zie niet in hoe ik het zou kunnen laten. Wie zijne schuld belijdt,
is licht tot boete gezind, tot berouw te brengen, en ik zou al een
heel slecht herder moeten zijn, om onder zulke omstandigheden een
verdoold lam de woestijn in te drijven, door de deur van den stal
voor hetzelve te sluiten. Collega Willems zou hetzelfde doen, ik ben
er zeker van, indien Piet na bekentenis tot hem weerkeerde."

»'t Is wel mogelijk, dat mijn man zoo zwak zou wezen, maar wat mij
aangaat, ik zou er mij tegen verzetten oneerlijk volk in mijn huis
toe te laten," viel juffrouw Willems uit, met eene heftigheid, die
hij alleen bekampte door haar zeer laconiek toe te voegen:

»Ik heb alle hoop, dat de verzoeking om u tegen de intentiën van
uw echtgenoot te verzetten, u in dezen zal gespaard worden, daar het
besluit der moeder, die mogelijk van alles onkundig is, het onderstelde
vergrijp van haar zoon is voorafgegaan."

»Zoo blijkt het dan toch wel, dat diergelijke lieden, die uit
waanwijsheid of.... door opstokerij van mijn man afkeerig zijn
geworden, weten bij wien zij heil en toevlucht kunnen vinden, al nam
dominé Roestink mij dat beweren straks zoo kwalijk."

»Ik nam niets kwalijk, juffrouw Willems, ik vroeg alleen opheldering,
want het kwam mij voor, dat hier misverstand plaats vond, zoowel
van mijn karakter in 't algemeen, als van mijne handelwijze in dit
bijzonder geval."

»Misverstand, dominé Roestink! ik geloof niet dat ik vrouw Snibs heb
misverstaan, toen zij over mijn man klaagde alsof hij het ware licht
niet had, en de gezonde leer verdraaide, ja, verduisterde; ik vraag u,
kan dát mensch uit haar zelve op zoo'n inval komen, als anderen het
haar niet hebben voorgezegd."

»Zonder in dezen de advocaat te willen zijn van vrouw Snibs, die
wellicht slechts napraat wat haar door anderen is voorgehouden,
moet ik u echter vragen of gij niet gelooft, dat er ook bij de minst
beschaafden zekere geestelijke zin kan bestaan, die hen inlicht en
tot de onderkenning brengt van waarheid of onwaarheid?"

»Ik geloof, dat juist zulk slag van volk zich het meeste zoo iets
inbeeldt, en als ze dan nog in dien eigenwaan versterkt worden door
een collega!"

»Ik zie wel, juffrouw Willems!" viel Roestink in, kalm maar strak, »dat
ik met u niet kan redetwisten op dit punt. Het eenige wat ik u dus wil
zeggen is dit, dat het mij zeer ter harte zou gaan, zoo uw echtgenoot,
mijn goede vriend en collega, zulke verdenking tegen mij opvatte,
en ik verzoek u ernstig de goede verstandhouding tusschen hem en mij
niet te verstoren door hem _uwe_ opvatting als de juiste op te dringen,
gij zoudt noch hem, noch mij een dienst bewijzen met zulke stoornis."

»Wel, ik ben geene twiststookster, dominé, dat zij verre, maar hoe
kan ik aan uwe vredelievendheid gelooven, als gij die niet door daden
toont, als gij u niet voorneemt vrouw Snibs en haars gelijken, die
over mijn man komen klagen, met passende vermaning af te wijzen in
plaats van ze in 't gelijk te stellen door ze liefderijk te ontvangen."

»Luister, mejuffrouw! Hoe smartelijk het mij ook vallen zou door wie
ook van kwade praktijken en onedele intentiën verdacht te worden,
kan ik dàt bewijs mijner vriendschappelijke gevoelens niet geven. Ik
mag niet afstooten wat tot mij komt met een heilbegeerig gemoed,
zij het dan ook met onjuiste begrippen!"

»Zoo kwaadspreken van een medebroeder bij u voor heilbegeerte doorgaat,
zult gij u zeker bij velen aangenaam maken," voegde juffrouw Willems
hem met bitsheid toe.

»In kwaadspreken of kwaaddenken van wie ook zal ik niemand sterken,
maar wie als dienaar van 't Evangelie getrouw wil zijn, mag de rookende
vlaswiek niet uitblusschen, omdat zij wat walm geeft, behoort veeleer
de vonk aan te wakkeren tot eene vroolijke heldere vlam, die verlicht
en warmte verspreidt, en dus hoop ik te doen met 's Heeren hulp en
welbehagen, zij het onder goed gerucht of kwaad gerucht!"

»Ja, gerucht zal er wel van komen, daar twijfel ik niet aan. Als die
drijvers en overdrijvers zich gesterkt weten door een man als dokter
Roestink, zal de misnoegdheid groeien en de verwaandheid stijgen, en
dan zullen we weer die liefelijke dagen krijgen, die ik mij nog uit
mijne kindsheid herinner, toen de Voetianen en de Lampsianen en de
Coccejanen, groenen als ernstigen, het met elkander te kwaad hadden,
om van de Arminianen niet te spreken, daar ze allemaal tegen waren,
toen de dominé's zich paars schreeuwden van ijver onder 't preeken
tegen hunne collega's."

»Ik verzeker u wel, juffrouw Willems, dat ik mij niet »paars zal
schreeuwen" tegen uw echtgenoot, al zou het ook zijn dat ik in
gevoelen met hem verschilde," zei Roestink even glimlachend, »en ik
ben er wel gerust op, dat hij van zijne zijde zulk voornemen niet
heeft tegen mij."

»Reken niet te vast op zulke voornemens. Als de tweedrachtsfakkel
eens is aangestoken verkeeren de lammeren in wolven."

»In zulk geval zal het voor ons goed zijn te bedenken, dat wij
noch tot lammeren noch tot wolven zijn bestemd, maar tot herders
en voorgangers."

»Ik zeg u, dominé, als de brand eens uitgeslagen is, dan raken
de herders met de kudde mee in 't gedrang tegen wil en dank, en de
voorgangers moeten wel hard loopen willen ze niet achteraan komen; gij
glimlacht ongeloovig, omdat gij op uw eigen kracht bouwt, en nog niet
bij ervaring weet wat kerkrumoer te zeggen is; ik die in eene groote
stad mijne kinderjaren heb doorgebracht, weet dat! Gansche gezinnen en
families waren er door beroerd; buren en belenden leefden in gestaâge
onmoeite, omdat de één dien dominé volgde en de ander genen; mijne
eene tante schoof Zondags als zij uit hare kerk kwam de gordijntjes
wijd open, om hare zuster te ergeren, die tot de strenge Voetianen
behoorde en die open gordijntjes voor sabbatschennis hield. Onder
zulk gehaspel ben ik grootgebracht, en wat Willems aangaat, ik heb
hem meermalen hooren vertellen, dat zijn oom de beste, vreedzaamste
man ter wereld was, maar zich toch genoodzaakt zag iederen Zondag op
den stoel vuur en vlam te spuwen tegen zekeren collega, wien hij in
't particulier van ganscher harte de hand had willen drukken, het al
omdat zijne partij den man niet zetten mocht en omdat hij zelf niet
verdacht wilde wezen van tolerantie! Nu vraag ik u of ik geen gelijk
heb met te zeggen, dat, wie zoo'n vuurtje stookt, geen meester kan
blijven van den brand."

»Zelfs zonder zoodanige pijnlijke ervaring ben ik gereed het laatste
volvaardig toe te stemmen, en wat het eerste aangaat, twistvuur
aansteken is mijne roeping niet, maar toch zijn er tijden waarin
men verzuchten mag: »och! of gij heet of koud waart!" en hoewel het
waar is, dat ik nog te jong van jaren ben om mij aan dien gloed,
waarvan gij spreekt, verzengd te hebben, de matte onverschilligheid,
de uitdooving, die er op gevolgd is, heb ik mede kunnen gadeslaan."

»Ja, toen de Franschen in 't land kwamen, was het met die
partijschappen gedaan, zoowel als met het oranje schreeuwen en
patriotje spelen, de predikanten hadden weinig meer te zeggen en
nog minder te eten; die zelf niet wat had, kon geen dominé blijven,
dát hebben Willems en ik samen beleefd, des te meer hebben we nu
recht ons te verblijden in de betere dagen, die zijn aangebroken,
dagen van welvaart en rust, van betamelijke vrijheid en ruimte,
die geen losbandigheid kan worden."

»U zegt daar iets, dat nog niet bewezen is, velen vreezen het
tegenovergestelde."

»Dat zijn de misnoegden, de overdrijvers, waarvan wij zooeven spraken;
die zouden de oude twisten wel weer willen oprakelen, zij kunnen niet
velen, dat vrede en verdraagzaamheid blijven heerschen. U zoudt wél
doen hen daartoe te vermanen, zoo het waar is, dat gij invloed op
hen hebt en hen ten beste wilt leiden."

»Wat zou het baten of ik al tot hen riep: »Vrede! vrede! en geen
gevaar!" zoo de innerlijke stem des geestes hen van andere dingen
spreekt. Ik acht het beter, het gevaar te erkennen en bijtijds naar
de middelen uit te zien om het te ontgaan dan er zelf de oogen voor
te sluiten, het te ontveinzen voor anderen, en er ons door te laten
overvallen op ongelegen tijd."

»Dus uw voornemen is, den vrede te storen om twist te ontgaan!"

»Geenszins, wel tot vrede te raden, maar het recht der grieven te
erkennen en naar de middelen uit te zien, om ze te herstellen; dus
ontgaat men naar mijne meening tirannie zoowel als anarchie, vratige
monsters in de Kerk zoowel als in den Staat. U kunt er van oordeelen,
sinds gij ze beiden mee hebt beleefd."

»En om daaraan te ontkomen zouden vrouw Snibs en haars gelijken hun
zin moeten hebben, als ze weer naar 't ouderwetsche heen willen! En een
zoo schrander en geleerd man als doctor Roestink gezegd wordt te zijn,
zou zich daarnaar gaan schikken! Zou dat geen schande en zonde zijn?"

»Zeker wel, als er van schikken en middelen sprake kon wezen om
menschen te behagen; maar het is hier de vraag om zielen te winnen
en te behouden, daarenboven ben ik het in de hoofdzaak met hen eens,
dat het eigenaardig karakter van onze oud gereformeerde kerk niet
moet verloren gaan, al zie ik voor mij zelf er geen bezwaar in, dat
zij zich verjeugdige met de vormen en het kleed van onzen nieuweren
tijd, maar zie ik nu, dat zij dit hulsel voor eene verduistering
der waarheid houden, dan werp ik het weg, liever dan deze zwakken te
ergeren. Wat het zwaarste is, moet het zwaarste wegen."

»Als gij hen zóó te wille zijt, eischen ze ten laatste nog dat gij
tot het vragenboek van vader Hellenbroek zult weerkeeren!"

»Nu wij Egeling hebben zou dat zeker geen vooruitgang zijn; maar
toch.... ondanks al het steile, al het omslachtige, en vooral met
het oog op kinderen, het onpractische van dat boek, is er veel in,
dat beter behartigd mocht worden dan wij nu doen."

»Och, kom, dominé! dat's geen meenens. Ik, die bij eene ouderwetsche
grootmoeder ben opgevoed, heb er al het hartige van geproefd, of liever
niet geproefd, want ik heb de vragen nooit in mijn hoofd kunnen krijgen
en nooit kunnen begrijpen, en ik heb er al mijn leven een tegenzin
uit gehouden voor al dat ouderwetsch-orthodoxe in den godsdienst!"

»Die uitkomst is niet vreemd, en inderdaad niet aan u te wijten. Ik
voor mij heb er kennis mee gemaakt in mijn studententijd, en met
vollen vrijen wil, en dat moest natuurlijk van invloed zijn op mijne
zienswijze."

»Denkt u dan misschien dat Piet Snibs een knap lidmaat zal worden,
als hij uit Hellenbroek leert?"

»Dat beweer ik volstrekt niet, ik heb zelfs geen plan het te
beproeven; ik sprak van 't geschrift alleen naar eigene bevinding en
zonder toepassing op anderen, minst op mijne jeugdige leerlingen, en
toch zou het kunnen zijn, dat zekere geijkte godsdienstige termen,
die Piet in zijn moeders huis in 't gebed en bij den huiselijken
godsdienst vermoedelijk bij herhaling gehoord heeft, voor hem
eene beteekenis hadden gekregen, zooals hij wel nimmer zal kunnen
hechten aan dusgenoemde verstandelijke redeneeringen, die boven zijne
bevatting gaan."

»Ik denk ook niet dat mijn man zooveel redeneert met zijne
catechisanten, vooral niet met een stumpert als Piet. Hij gebruikt
het vragenboek van Isaäk Prins, is dat dan ook niet meer goed?"

»Wat _eens_ goed _is_, zal het wel altijd blijven," hernam Roestink
verstrooid; al sprekende had hij het nommer van de Vaderlandsche
Letteroefeningen opgemerkt, en werktuigelijk daarnaar gegrepen, de
inhoudsopgave met een oog overzien, even gebladerd, en toen hoorde
men een uitroep, die volstrekt geen antwoord was op de vraag van
juffrouw Willems.

»Ah zoo! daar zijn ze weer bezig, 't is ergerlijk!" en zijne oogen
vonkelden, terwijl een misnoegde trek zich om zijn mond plooide.

»Wat blieft u?" vroeg juffrouw Willems, verbaasd over die plotselinge
heftigheid van den man, wien het niet aan zelfbeheersching scheen
te ontbreken.

»Daar wordt de grijze dichter Bilderdijk weer uitgelucht of hij een
kwajongen waar," hervatte Roestink, terwijl hij nog altijd in het
tijdschrift rondbladerde.

»Wel zeker! de groote IJ., de voortreffelijke W., de weergalooze S.,
dát zijn de mannen van het oogenblik, die mogen spreken, zelfs van de
zaken, waarvan ze toonen niet het minste te weten! Zal dat Midaskoor
dan nooit begrijpen, dat spotten en smalen geen bewijzen is, en dat
de critiek niet in schotschrift moet ontaarden, zal zij hare deugd
doen bij hem, wien zij terecht wil helpen."

Juffrouw Willems luisterde gescherpt, maar begreep er niet veel
van. »Waar heeft u het eigenlijk over?" vroeg zij ten laatste hem
aanziende, terwijl zij den snuiter opnam en beurt voor beurt de
kaarsen snoot, als om meer licht te krijgen.

»Over dat grof en hatelijk artikel, dat men weer tegen Bilderdijks
Navonkelingen geschreven heeft."

»O, zoo! ja, die Bilderdijk moet een onaangenaam mensch en een lastige
rustverstoorder zijn, die zich met alles bemoeien en alles veranderen
wil, zooals ik Willems heb hooren zeggen, met de kerk, met de politiek,
tot met de theologie toe."

»Zeker zou hij wijzer doen zijne paarlen niet voor de zwijnen te
werpen in een tijd als de onze, die zoo met zich zelf is ingenomen;
maar kán een man zwijgen, die bijna in iederen tak van kunst en
wetenschap zijne oorspronkelijke zienswijze heeft, gegrond op eene
studie even omvangrijk als diep; vooral dán als hij ziet en hoort _wie_
er al spreken en schrijven."

»Heeft u ook college bij hem gehouden? Ik heb wel gehoord, dat hij
zijne studenten zoo inpakt."

»Ik heb niet te Leiden gestudeerd, ik heb Bilderdijk slechts ééns
gesproken, maar ik ken hem genoeg door vrienden van mij, die met
hem omgaan, en bovenal door alles wat ik van hem heb gelezen, om met
volle recht te kunnen zeggen, dat hij een der glories is van ons land,
en daarvoor ook zeker door het nageslacht zal erkend worden, en dat
daarom deze zich noemende vrienden van vooruitgang en verlichting
beter zouden doen met zijne wenken en inzichten op allerlei gebied
te rade te gaan, ze althans kalm en ernstig in overweging te nemen,
dan hem bespottelijk te maken, het gansche vaderland tegen hem op
te hitsen en hem door de smadelijkste bejegening tot verwoedheid te
prikkelen, om dan den verwonden leeuw, die den schop van den ezel
niet dragen kan, den volke te toonen als een vuur en vlam blazend
monster. En dat noemt zich Christenen, vrijzinnige Christenen bij
uitnemendheid, dat maakt verhandelingen over de »verdraagzaamheid" dat
fabriceert phrase bij phrase, om de voortreffelijkheid van den mensch
te bewijzen en dat bijt, en vereert een der treffelijksten die onder
hen geboren is met de verslindende woede van hongerige jakhalzen!" En
Roestink, die altijd had doorgesproken met klimmende opgewondenheid,
zonder zich eigenlijk tot zijne eenige toehoorster te richten, of
zich om haar te bekommeren, wierp nu het veroordeelde tijdschrift,
dat hij tot hiertoe in de hand had gehouden, met zekere heftigheid
verre van zich, vatte daarop zijn hoed en stelde zich tot heengaan,
alsof hij de repliek op zijne pleitrede niet verkoos af te wachten.

Juffrouw Willems, aan de platte kalmte van haar mans conversatie
gewoon, voelde zich wat uit het veld geslagen door dien vuurregen,
dien zij op eens zag uitstorten, zij wist niet recht op wiens hoofd;
haar was Bilderdijk altijd voorgesteld als een belachelijke snoever,
als een uitzinnig poëet, die alles overdreef, die met niets tevreden
was, en die kerk en staat naar den afgrond zou voeren, als men hem
liet begaan, en zij had voor zich uit het gehoorde geen reden om
die voorstelling als eene onjuiste te laten varen, maar zij was in
dezen niet zoo terstond gereed met haar antwoord: ook sprak ze wat
aarzelend: »Ik heb er natuurlijk geen verstand van, de _recensies_
en de poëterij zijn mijne zaken niet; wat ik er van weet is alleen
maar van hooren zeggen."

»Juist, zoo gaat het! die 't van hooren zeggen hebben, en dan nog niet
eens van goed hooren of van goed verstaan, beoordeelen, veroordeelen,
zeggen voort en dragen allerlei leugen en laster verder; op die
wijze wordt de publieke opinie gevormd over zaken en personen, op die
wijze worden reputaties gemaakt en afgebroken," declameerde Roestink,
overweldigd door eene verontwaardiging, waarbij hem de gloed op het
voorhoofd steeg.

»Wel, wel! dominé Roestink!" viel juffrouw Willems in, zoodra ze kans
zag om er tusschen te komen, »ik wist niet, dat uwé zich zoo driftig
kon maken, ik wist niet dat ik daar zooveel aan miszegd had."

Dit lauwe stortbadje bracht hem tot bezinning.

»Verschoon mij, juffrouw! om de waarheid te zeggen ik had het
eigenlijk niet tegen u; alleen het gezegde, waarvan gij u toevallig
hebt bediend, trof mij en bracht mij op eene gedachtenreeks,
die mij verder voerde dan ik in dezen oogenblik had moeten gaan;
wat mijne »drift" betreft, het is waar dat ik het nog niet zoo ver
heb gebracht in zelfbeheersching als ik wenschte, maar toch wee hem,
die zich nooit kan laten vervoeren door verontwaardiging over onrecht
dat er geschiedt; wee hem, die nooit door den gloed der geestdrift
wordt ontvlamd; wee den flauwhartige, die zich aan niets ergert; wee
den lauwen van geest, wien niets ontroert noch ontrust dan 't geen
hem persoonlijk treft! Van dezulken, juffrouw Willems! ben ik niet,
hoop ik nooit te zijn; en nu nogmaals verschooning, gij zult mij mijn
gehaast afscheid wel ten goede houden, want ik heb het u zeker veel te
druk gemaakt." En reeds had hij de hand aan de kruk van de deur, toen
Willems zelf die binnentrad: nu moest hij teruggaan en nog blijven.








VI.


De begroeting tusschen de collega's was niet zoo joviaal en hartelijk
als zij dat van elkaar gewoon waren. Roestink was niet in de stemming
om ditmaal met zijn »ambtsbroeder" de banaliteiten te wisselen,
die gemeenlijk het fonds van hunne conversatie uitmaakten, daar de
goelijke man te laag stond in zijne schatting, om over belangrijke
onderwerpen ernstige discussies met hem aan te vangen, en hij hem
tevens te veel hart toedroeg, om hem door tegenspraak te verbitteren
of te krenken; hij ware hem dus heden liefst ontgaan, en dat gaf aan
zijne houding iets gedwongens, terwijl Willems nog onder den slag
van zijn onverklaarbaar verlies kennelijk worstelde met de zucht,
om vriendelijk en voorkomend te zijn te midden zijner gedruktheid.

»Wel, collega! daar doet gij goed aan; blijf je een pijp rooken:
twaalf blaadjes, hè?"

»Dank-je, vriend! ik...."

»'t Is waar ook, gij rookt niet; nu dan, vrouwlief, maak den theeboel
aan kant, Roestink zal wel een glas wijn met mij willen drinken."

»Verschoon me ditmaal, ik heb mijn bezoek reeds te lang gemaakt,"
hernam Roestink wat strak, en onwillekeurig naar juffrouw Willems
heenziende, die nog haar breiwerk niet had opgevat, dat zij van
verbazing in haar schoot had laten vallen.

»Ja! ja! als men met mijn vrouwtje aan de praat raakt, is een uurtje
om eer men 't weet," hernam Willems met eene poging tot scherts,
die zeer weinig bijval vond.

Sanne kneep de lippen samen, en snoot nog eens de kaarsen, _par manière
de contenance_. Roestink scheen met strakke aandacht de drie kanten
van zijn hoed te bezichtigen.

»Gijlieden hebt toch niets samen gehad?" vroeg Willems, getroffen
over dat zwijgen en hen beurtelings aanziende.

»_Ik_ weet althans geene oorzaak gegeven te hebben," viel juffrouw
Willems uit; »dominé Roestink had het over de _recensies_,
en.... en...."

»Ik kwam informeeren naar Pieter Snibs," viel Roestink in, ras het
woord nemende; »ik wilde weten waarom gij hem wegzond vóór ik hem nam."

»En toen heb ik als vanzelf spreekt, het geval met de teekening
verteld, en toen, hoe het bijgekomen is weet ik niet recht, maar het
eene woord haalde het andere uit, toen kwam dominé Roestink op...."

»Ja! och ja! dát's een onaangenaam geval van die teekening," viel
Willems in, tot Roestink gewend, om den vloed van zijn vrouws woorden
te breken, waarvan hij niets goeds duchtte, en tegelijk verheugd dat
hij zijne innerlijke kwelling lucht kon geven, »en het verdrietigste
van alles is nog, dat ik er niet achter kan komen, wàt er eigenlijk
gebeurd is, en wie het gedaan heeft; den ganschen namiddag heb ik
rondgeloopen bij de ouders der leerlingen, die in 't laatste leeruur
hier waren. Welnu, 't is alles vergeefs; ze vinden het allen heel erg,
het spijt hen, dat er zoo iets is voorgevallen; maar niemand schijnt
iets van de zaak te weten, ze helpen mij ten minste meer van den weg
af dan er op: de welwillendsten vragen mij waarmee ze mij pleizier
kunnen doen, om het verlorene te vergoeden. Weet-je Sanne? dat vroeg
de tante van Dientje Verburg; mijnheer zelf was niet thuis."

»En wat zei vrouw Snibs?" vroeg Roestink levendig, en zijne groote
zwarte oogen uitvorschend op hem richtende.

»Vrouw Snibs!" herhaalde de goede Willems, verrast en getroffen of hij
zelf van een misdrijf overtuigd werd; »om u de waarheid te zeggen, bij
vrouw Snibs ben ik niet geweest, ik had daartoe eigenlijk zoo geene
aanleiding, en.... en...." Hij zweeg, tot over de ooren kleurend,
want hij voelde wel dat hij struikelen ging over zijne eigene woorden.

»Nu, goed papa Willems! dan zal ik dat wel voor u waarnemen," hernam
Roestink, met moeite een glimlach bedwingende over de flauwheid
en menschenvrees van den man, die een beroep had aanvaard, waarbij
zedelijke moed een der eerste vereischten was. »Ik zal vrouw Snibs en
haar zoon in scherp verhoor nemen, en de zaak tot helderheid brengen,
dat beloof ik u."

»Wil-je dat voor mij doen?" riep Willems, als verruimd en zijne
hand drukkende.

»Wel zeker, wil ik. En nu nog ééne vraag," hervatte Roestink, »hecht
gij aan uwe Woensdag-avondbeurt voor deze week?"

»Hechten.... hm.... hechten, ik ben er natuurlijk op gesteld de
plichten van mijn ambt niet te verzuimen, maar om de waarheid te
zeggen, ik heb mij nog niet tot eigenlijke studie daartoe kunnen
zetten, en nu die onaangename historie mij door het hoofd maalt...."

»Voelt gij u ongeschikt om met hart en ziel bij 't werk te zijn, dat
begrijp ik; zoo biede ik mij aan om de beurt voor u over te nemen; ik
heb juist wat op 't gemoed, dat ik der gemeente wensch voor te houden."

»Nu, als gij om zoo te spreken uw schets al klaar hebt, dan doet ge
er mij een grooten dienst mee, ik wil het niet ontkennen."

»Daarbij blijft het dan. En zie, daar valt me iets in; ik schijn van
avond wel niet te kunnen scheiden, nu moet ik u nog eene inlichting
vragen, die mij haast vergeten was; het betreft mede een uwer
catechisanten, zekeren Frits Rosemeijer."

»Frits Millioen bijgenaamd, wat hebt gij daarmee uitstaande?"

»Is die hier ook al niet meer tevreden!" verzuchtte juffrouw Willems
halfluid en met ergernis.

Roestink zag haar even glimlachend aan. »Wees gerust, juffrouw! _ik_
persoonlijk heb niets met hem te maken, maar mijn zwager is hier,
zooals gijlieden mogelijk gehoord zult hebben, tot rijks-ontvanger
aangesteld en verlangt een jong klerkje, dat hem eenige handreiking
kan doen; genoemde Frederik Rosemeijer heeft zich aangemeld, zijne
bekwaamheden schijnen voldoende, maar bij een post als dien van
mijn zwager zijn eerlijkheid en accuratesse onmisbare voorwaarden,
de jonkman dien wij niet kennen, heeft zich op u beroepen als die
voor zijne moraliteit zou willen getuigen; wat zegt gij van hem,
is hij betrouwbaar, kan mijn zwager hem nemen?"

»Wel zeker! wel zeker! laat hij dat doen, 't is een beste jongen
waar hij pleizier van zal hebben, wat jolig, wat levendig, ook nog
wel wat jong naar 't mij voorkomt, maar toch...."

»Hij is de zestien gepasseerd, en al is 't jammer voor hem zelf,
de levendigheid en de jool gaan er wel af als zoo'n arme jongen uren
lang voor een lessenaar moet zitten tusschen de vier muren van een
kantoor. Maar waarom geeft iedereen hem toch dien bijnaam op zulke
wijze, dat ik hier en daar onder zijn waren naam van hem sprekende,
niet werd verstaan."

»Ja, mijn waarde! dat's een lange en droeve geschiedenis, die al van
zijn vader dagteekent. Als ik je die vertellen zal, moet gij mij het
avondje schenken."

»Dan is het beter dat ik mijne nieuwsgierigheid bedwing en op een
anderen keer eens bij u kom aankloppen. Ik moet nu naar vrouw Snibs,
en gij begrijpt mij: als ik preeken zal, heb ik mij toch ook voor
te bereiden!"

Willems had geen voegzaam argument om hem tegen te houden en zijne
wederhelft slaakte een zucht van verlichting, toen de _fâcheux
troisième_ was heengegaan. Die man verwekte bij haar in gelijke mate
ontzag en ergernis.

»Dat trof nu al wonderlijk dat ik heden juist getuigenis moest
geven van Frits," sprak Willems zijne gade wat aarzelend en onrustig
aanziende, toen zij alleen waren.

»Hoe zoo! dat kondt gij toch in gemoede doen. Frits is immers een
beste, eerlijke jongen?"

»Daarvoor heb ik hem tot heden toe ten minste gehouden, maar toch
zonderling inderdaad."

»Welnu! wat is zonderling? Gij maakt mij nieuwsgierig met al die
twijfelachtige uitdrukkingen."

»In één woord, ik heb nu suspicie gekregen dat Frits...."

»De teekening zou gestolen hebben? Dát geloof ik nooit."

»Hola vrouwtje, zoo ras moet je niet doorhollen, maar ik kan 't niet
helpen, de manier waarop Dientje's tante sprak, heeft mij op het
denkbeeld gebracht, dat Frits althans medeplichtig is aan 't gebeurde."

»En waarom dan aan Roestink niet ronduit de waarheid gezegd?"

»De waarheid? Het kon er wel gansch bezijden zijn; het is niets dan
een vermoeden."

»En als de heer van Hogenstein hem nu op het kantoor neemt op uwe
getuigenis, en als het daar bleek dat hij niet eerlijk was?"

»O! als hij meegedaan heeft zal het nu wel uitkomen, daar Roestink
zich met de zaak bemoeit, en dan springt het plan met het kantoor
vanzelf af, en als hij onschuldig is, dan zou ik niet graag door
eene voorbarige beschuldiging oorzaak wezen dat men twijfelachtig
over hem dacht en dat hij voor 't hoofd werd gestooten."

Juffrouw Willems was het niet geheel met hem eens, maar daar zij
haast had haar hart over Roestink lucht te geven, bestreed zij dit
punt niet verder.








VII.


Of het vervullen der avondbeurt door dominé Roestink de meerderheid
der E....sche gemeente stichtte dan wel ontstemde, ergernis gaf of
voldoening, zal door ons niet nagespoord worden. Het is ons voornemen
niet de opkomende geloofsverdeeldheid van dat tijdperk te schetsen
in eene vertelling als deze; de stof zou zeker belangrijk genoeg
zijn, vooral als zij gecompleteerd werd door eene voorstelling der
vervolgingen onder 't vaderlijk bestuur van Koning Willem I tegen
de afgescheidenen ingesteld op aandrijving der Synode; vervolgingen
waarvan wij, levende onder het régime der volstrekte ongebondenheid
in de Gereformeerde Kerk, ons nauwelijks een denkbeeld kunnen vormen;
maar wij hebben een ander doel op het oog en zoo wij de vermoedelijke
richting van Dr. Roestink even hebben geïndiceerd, is het alleen
geweest om zijne persoonlijkheid eenigszins scherper om te trekken en
zijne verhouding tot collega Willems daardoor te meer aanschouwelijk
te maken.

Dit alleen kunnen wij van den jongen predikant getuigen, dat hij
dien avond sprak omdat hij wat te zeggen had, omdat hij zelf het
eerst overtuigd was van 't geen hij anderen zocht aan te bevelen,
wat natuurlijk moest medewerken om zijne toespraak die zekere
welsprekendheid te geven, die tot in de harten doordringt als een
snijdend zwaard en er de levensdeelen raakt. En dit verschil met
den zoetvoerigen, breedsprakigen, goelijk gemoedelijken, maar in
de oppervlakkigheid wegdrijvenden preektoon van Willems moest als
vanzelve scheiding maken tusschen het gevoelen der hoorders. Wie
gewoon waren zich door den laatsten zoetelijk te laten inwiegelen,
voelden zich zeker onaangenaam wakker geschud, geprikkeld, verbitterd,
ontstemd, maar toch huns ondanks gedwongen om even wakker te blijven
en na te denken. Hoe zij dit nadenken gebruikten, of het alleen was
om den rustverstoorder te beschuldigen en te hekelen, dan wel om met
zekere ongewenschte ontdekkingen hunne winst te doen, dat is niet
aan ons om uit te maken.

Roestink zelf had wellicht later gelegenheid om zijne waarnemingen te
doen, maar hij was niet de man om zulke zegenpralen uit te trompetten
en de rustliefde van Willems vond er hare rekening bij, dat de
scheuring die er mogelijk bij een afrukken van zekeren blinddoek had
kunnen ontstaan, beloken werd door den ruimen mantel der liefde,
wier banen hij zoo wijd mogelijk ontplooide om er alle spleten en
gaten mee te bedekken, in den waan dat verholen zijn en geheeld zijn
synoniem was!

Hij zelf had zich dien avond »wat onpasselijk gevoeld" en was dus maar
niet onder 't gehoor van Roestink gekomen. Zijne wederhelft daarentegen
had _acte de présence_ gedaan, had voor twee geluisterd en zich voor
drie geërgerd, »daar was tegen haar man gepreekt," dat liet zij zich
niet ontzeggen, maar tevergeefs trachtte zij die overtuiging en hare
ergernis in den boezem van haar echtgenoot over te storten.

»Gij zult verkeerd verstaan hebben, lieve!" was zijne onveranderlijke
uitspraak, »zoo iets zou Roestink nooit zeggen, althans van mij
niet," en inderdaad daar was in hare teruggave van het gehoorde
genoeg verwarring en onjuistheid om hem in dezen het recht te geven
Oost-Indisch doof te zijn, en zich buiten de kwestie te houden.

»Het zou wel zoo erg niet gemeend zijn als Santje het voorstelde,
en dat Roestink voor zijne opinie uitkwam op den stoel kon niemand
hem kwalijk nemen." Meer hinderde het hem, dat er reeds eenige dagen
na den bewusten avond verloopen waren zonder dat hij bericht kreeg
van het ingestelde onderzoek bij vrouw Snibs en zoon. Eindelijk
kreeg hij Zaterdagsavonds een kort en naar het hem voorkwam wat
strak briefje, waarin Roestink meldde, dat hij nog niet in staat was
voldoende ophelderingen te geven omtrent de bewuste zaak, dat hij
desniettemin wel moed had op een eindelijk gunstig resultaat, maar
dat hij collega raadde geduld te oefenen en zich zelf niet verder met
onderzoek te vermoeien bij zijne catechisanten, daar hij, dus doende,
hen in verzoeking zou brengen om listen en uitvluchten te bedenken
tot schade van hunne consciëntie.

Dit bericht was verre van bevredigend en Willems was er dan ook
zeer ontevreden over. Nu eens verdacht hij Roestink van geheime
samenspanning met de Snibs die nu zijne cliënten waren geworden, dan
weer van onvruchtbare bemoeizucht die zich den schijn gaf veel te
zullen doen terwijl zij niets teweegbracht. Hij durfde zijne vrouw
zelfs geene deelgenoote maken van dit briefje, uit vreeze door haar
gedreven te worden om eene nadere opheldering te vragen aan Roestink
zelf, die hij liefst nu vermeed hoe meer hij in 't geheim tegen hem
verbitterd was, uit zeker opzien tegen »onmoeite," die intusschen
verre was van wezenlijke zucht tot vrede. Hij hoopte wel dat Sanne niet
vragen zou als hij zelf zweeg, het was toch immers eene zaak die haar
eigenlijk niet schelen kon. Van Zaterdag tot Zondag deze belangrijke
vraagstukken met zich zelven overwegend, kwam hij ten laatste tot
het besluit om toch maar den raad van Roestink te volgen en aan zijne
catechisanten geene vragen te doen die hen òf tot verklikkers òf tot
leugenaars zouden maken. Hij verkropte dus zijn leed en zweeg. Ééne
wraakoefening moest hij zich gunnen, hij nam alle teekeningen uit
de catechisatiekamer weg als een zwijgend verwijt aan den pleger van
het feit, als een sprekend bewijs van zijn rechtmatig wantrouwen. Dat
het meerendeel der leerlingen zich door dit gemis pijnlijk getroffen
voelden, zouden wij niet durven verzekeren, wel dat het niemands
aandacht ontging, en bovenal dat ieder voor zich en allen gezamenlijk
de opmerking maakten, dat dominé erg uit zijn humeur was en dat hij
onder anderen Frits Millioen, die anders nogal een potje breken mocht,
ditmaal zoo knorrig aangekeken had, als hij eene vraag tot hem richtte,
dat de arme jongen al was hij nog zoo'n hachje, er verlegen onder
werd en zulke verwarde antwoorden gaf of hij verkeerd apropos speelde;
daarbij bleef het echter van dominé's zijde, en van die der leerlingen
lekte er niets uit. Roestink liet verder ook niets van zich hooren
en Willems vermeed hem opzettelijk; maar zijn innerlijke wrok, zijn
verborgen leed nam toe in die mate, dat zijne gewone opgeruimdheid
voor diepe neerslachtigheid plaats maakte; hij verloor den eetlust,
zijn slaap werd ongeregeld, het pijpje zelfs smaakte hem niet meer;
gelukkig dat juffrouw Willems juist in die dagen een aanvang maakte
met het zoogenaamde herfststoffen," eene herhaling in verzachten graad
van de »groote schoonmaak," hetgeen haar genoeg bezigheid gaf en te
zeer preoccupeerde om oogen te hebben voor haars echtgenoots sombere
zielsstemming daarbij te lichter voor haar verborgen, daar deze,
staande het tijdperk van zulk eene reinigings-kuur zich meestal als
Ajax onder zijne tent, in de studeerkamer terugtrok en overigens zoo
zacht en haast zoo onzichtbaar als een schim door het huis sloop om
geen oogenblik aanstoot te geven noch te lijden!

Daar meldde zich op een voormiddag, terwijl juist de beurt was aan de
groote huiskamer en de juffrouw zoo maar staandevoets met haar oude
Antje een kopje koffie dronk in de keuken, en dominé zijn twaalf
uurtje boven kreeg--daar meldde zich dominé Roestink aan om zijn
collega te spreken.

Groote desperatie van huisvrouw en dienstbode; de bezoeker moest een
gang door die met stoelen en tapijten als gebarricadeerd was, en een
trap op die nog niet eens was »gedaan," zooals Antje met leedwezen
bekende, maar hij moest worden toegelaten, daar was niets tegen
te doen. En de jonge predikant even glimlachend over de ontzetting
van Antje, stapte onbekommerd over alle hindernissen heen, scheen
zich volstrekt niet te ergeren aan een »ongedanen" trap en trad bij
collega binnen die de deur al vast wijd open hield en die, zich zelf
niet meer meester, hem verwelkomde met de vraag:

»Welnu, welnu! zoo weet gij toch wat, anders zoudt gij niet zijn
gekomen?"

»Om de waarheid te zeggen, ik kom eigenlijk om iets van u te weten."

»Dus nog altijd niets van de teekening, nog altijd geene zekerheid wie
't gedaan heeft?"

»Mijn waardige vriend bedwing nog eene wijle uw ongeduld en laat die
vragen rusten. Geloof mij dat zal wel terechtkomen, maar ik heb nu
noodig om over iets anders te spreken, ik zou zoo graag het naaste
weten van dien zoogenaamden Frits Millioen."

»Ga zitten, collega!"

»Ik ben niet ongezind u de beloofde inlichtingen te geven, maar iets
moet gij mij vooraf verzekeren of.... ik.... ik zou niet ten volle
oprecht kunnen zijn."

»Welke verzekering verlangt gij?"

»Deze, dat die Frits mijn Judas niet is."

»Uw Judas, in welken zin?"

»Niet de verrader, de dief, die mijne teekening...." de stem stokte,
tranen blonken den goeden man in de oogen.

»Ik geef er u de hand op, mijn vriend! dat de knaap in dezen zin rein
is van alle schuld tegen u."

»Nu, Gode zij gedankt! Weet gij, ik heb van den jongen gehouden,
hij was zoo levendig, zoo vlug, zoo dienstvaardig, en dan te moeten
denken, dat hij tot zulk een slechte streek bekwaam was. Het hinderde
mij geweldig, meer dan ik zeggen kan, meer dan het verlies van de
geheele teekening."

»Nu wees dan getroost; zoo hij eenige schuld heeft, is het zeker
deze niet."

»Zoo is het dan toch Piet Snibs?"

»Eilieve collega! dat is tegen de overeenkomst," viel Roestink in,
»ik laat me zoo niet bij verrassing overvleugelen."

»Dat is uw recht, maar toch zult gij mij wel rondborstig willen
antwoorden op eene vraag, die buiten de kwestie omgaat."

»Wat wilt gij weten?"

»Of gij nu voort kunt komen met dien dommen jongen?"

»Piet Snibs is zoo dom niet, hij is zelfs zeer slim en gevat als hij
maar eens iets begrijpt."

»Precies! hij is sluw en heeft ze achter den mouw."

»Daar zal wel iets van aan zijn, vreeze ik, bovenal is hij schuw
en gedrukt, maar dat alles is niet te verwonderen, hij heeft zulk
eene erbarmelijke opvoeding gehad--als men opvoeding noemen mag,
een opgroeien tusschen duwen en stooten in, zonder eenige zedelijke
vorming van geest en hart."

»Wat vertelt gij mij nu! Die vrouw Snibs, die voor vroom wil doorgaan,
die mij met bijbelteksten de les komt lezen; die zal zeker den
huiselijken godsdienst wel niet verzuimen."

»Dat vertrouw ik met u, Piet zal wel in de gelegenheid zijn dagelijks
een kapittel te hooren of te moeten voorlezen en menige preek daarbij;
maar wat zegt huiselijke godsdienst zonder heiligen zin, zonder dat men
handel en wandel daarnaar regelt. Als Piet zijne moeder de vroomheid
ziet aannemen en afleggen als een zondagspak, als hij haar met teksten
hoort schermen terwijl zij hem ruwe en onbillijke verwijten doet en
klappen uitdeelt in hare onbeteugelde drift, of hare klanten bedriegt
voor zijne oogen op den eigen dag dat zij samen gehoord hebben hoe
eene bedriegelijke weegschaal den Heere een gruwel is, dan verliezen
de uitspraken der Schrift voor hem hunne beteekenis, of erger, ze
worden hem valsche munt, waarmee hij op zijne beurt zal betalen,
zoo niet onder Gods voorzienige leiding gunstige omstandigheden
dezen schadelijken invloed komt veronzijdigen. Dan genoeg, gij hebt
mij uitgelokt over Piet te spreken, terwijl gij mij de geschiedenis
schuldig zijt waaraan Frits Millioen zijn schitterenden bijnaam heeft
te danken, die echter, naar ik hoor, op hem steeds de uitwerking doet
eener snijdende ironie."

»Ja, hij wordt er altijd boos over als hij dien hoort, nu dat is
niet te verwonderen. Luister! Maar gun me eerst eene versche pijp
te stoppen."







VIII.


Nadat dominé Willems met al de nauwkeurigheid waarvan hij het geheim
had, voor zijne pijp had gezorgd en er nu gerust op was dat deze
in 't eerste half uur geene stoornis zou teweegbrengen en dominé
Roestink, die ditmaal geene bijzondere haast scheen te hebben,
zich volkomen op zijn gemak had gezet, begon de eerste zijn verhaal
op dien eenvoudigen en natuurlijken toon, dien hij helaas! alleen
aflegde op den preekstoel voor eene gemaakte deftigheid, welke niet
in zijn karakter lag. »Toen ik hier mijne bediening aanvaardde, was
Herman Rosemeijer, die later de geheele stad door als met vingers
zou worden nagewezen, nog een deftig gezeten burgerman. Men hield
hem algemeen voor iemand, die bijzonder knap was; hij genoot achting
en vertrouwen, en men zou hem graag in den kerkeraad gehad hebben,
zoo hij niet iets bizars en excentrieks over zich had gehad, dat
ettelijke leden afschrikte."

»Hm! ja! excentriciteit past ook niet in een kerkeraad," stemde
Roestink toe, met zijn ironiek glimlachje. »Van welken aard was
de zijne?"

»Och, die kwam uit zoo wat in alles, geene overdrijving in
't godsdienstige, dat is waar, maar zoo iets eigendunkelijks, dat
sommigen hem voor een vrijdenker hielden. Hij was een vroom man, en
toch kon hij zich zoo scherp uitlaten over kerkdienaren en kerkelijke
toestanden, dat sommigen hem verdachten tot de vrijmetselaars te
behooren, en lid te zijn eener loge in de naburige groote stad. Wat
daarvan waarheid was, is mij nooit gebleken; de man kwam des ondanks
van tijd tot tijd te kerk, vooral bij mij, hoewel mijn toenmalige
oudere collega zijn wijkpredikant was, en liet zelfs zijn zoon bij
mij doopen, die gelukkig zijn eenige is gebleven."

»Ik zie in dit alles nog geene excentriciteit."

»Die kwam toen ook nog niet zoo sprekend uit, maar toch iedereen wist
dat hij een partijman was, en een plannenmaker. Als hartstochtelijk
aanhanger van het huis van Oranje beging hij menige onvoorzichtigheid,
die alleen ongestraft bleef omdat er op 't geen er in onze kleine,
weinig beduidende stad omging, niet veel werd gelet door de Fransche
autoriteit; want zooals gij kunt nagaan wij leefden toen onder de
Fransche dwingelandij, terwijl ook niemand van zijne medeburgers
trouweloos genoeg was om van zijn Oranjegekraai--veel te ontijdig
om van eenig nut te zijn--kennis te geven aan de gehate Fransche
ambtenaren. Van ergere gevolgen voor hem en de zijnen was zijne
planmakerij. Hij oefende het beroep van horlogemaker, en daar hij
de bekwaamste, zoo niet de eenige was in zijn vak, had hij veel te
doen, vooral bij den toevloed van landlieden op marktdagen, die
hem werk brachten of zich in zijn winkel van horloges en klokken
voorzagen. Hij had daarbij eene vrouw getrouwd, die eenig vermogen te
wachten had; maar toen hij in het bezit kwam van dit kapitaal, kwam
zijne ongelukkige manie eerst recht voor den dag. Instrumentmaker,
brillenslijper, natuur- en wiskundige, hij was zoo wat van alles,
en had een onverzadelijke lust tot proefnemingen van allerlei
aard, en dat zou eene zeer onschuldige liefhebberij zijn geweest,
zoo hij niet op die vermeende ervaringen en ontdekkingen allerlei
projecten had gebouwd, die hij in 't groot wilde ten uitvoer leggen,
en die bijna zonder uitzondering mislukten, zonder dat zij hem ooit
ontmoedigden. Ik overdrijf niet zoo ik zeg, dat hij jaarlijks met een
dozijn ontwerpen te voorschijn kwam, waarvoor hij deelnemers wenschte,
en--niet verkreeg. In een stadje als het onze, waar zoo weinig omging,
vooral in dat tijdperk, waar slechts enkele rijke families woonden,
en die het waren nog hun vermogen zooveel schuil hielden als slechts
eenigszins doenlijk was, waar de overigen, winkeliers en kleine burgers
ternauwernood met vlijt en zuinigheid konden rondkomen, daar was,
zooals gij denken kunt, geen geld te krijgen voor de ondernemingen van
een man als deze, die nog daarenboven altijd omliep met voorstellen
tot bevrijding des vaderlands, met complotten ter herstelling van
het stadhouderlijke huis!

»Waarom ging hij met zulke denkbeelden vervuld, ze niet liever lucht
gegeven in den Haag of in Amsterdam; mogelijk had hij daar bescherming,
deelneming gevonden onder de voorname Hollandsche families."

»Eens is hij werkelijk naar den Haag gereisd, naar men gelooft met
zulk een doel; maar het was diens mans ongeluk altijd te vroeg of
te laat te komen, de vermogende Oranjevrienden wilden niets van hem
weten, hetzij hunne ontwerpen nog niet rijp waren, hetzij ze die niet
aan den opgewonden, onvoorzichtigen man wilden toevertrouwen. Wat
er van was is mij nooit gebleken; zeker is het, dat hij zeer dof en
terneergeslagen terugkeerde, en dat hij zijne politieke luchtkasteelen
scheen te hebben opgegeven, zoo zelfs, dat hij niet eens onder hen was,
die zich beijverden om de Franschen weg te jagen, toen reeds de Prins
in den Haag was teruggekeerd, en onze burgemeester, door de Oranjevlag
te laten wapperen, het sein gaf tot de verandering van zaken. Herman
Rosemeijer, van wien men verwacht had, dat hij zich onder de eerste
en heftigste voorstanders van het herstelde stamhuis zou scharen,
bleef stil en werkeloos op dit punt, droeg op zijn best de geliefde
Oranjekleur, en liet het aan zijne vrouw over om met de gemeente in
de kerk voor de verlossing des vaderlands te danken. Zooals gij wel
denken kunt strekten deze gedragingen niet om hem in de gunst zijner
medeburgers te doen stijgen, integendeel, zij die hem vroeger om zijne
geprononceerde opinies hadden gemeden, om zijne gevaarlijke voorstellen
hadden gevreesd, maar die nu met de bovendrijvende partij medejuichten,
achtten zijne koelheid verdacht, en het scheelde niet veel of zij
betichtten hem van verraad, waar hij hunne geestdrift niet deelde. Zij
vergisten zich, hij zelf was geenszins van gevoelen veranderd, maar dat
aanbidden van de opkomende zon wekte zijne minachting, en van zijne
politieke hersenschimmen ontnuchterd, had hij zich met verdubbelde
hartstochtelijkheid overgegeven aan de financieele begoochelingen. Meer
dan ooit had hij millioenen in het hoofd en in den mond, terwijl het
intusschen niet twijfelachtig was, dat de duizenden, die hij bezeten
had, reeds tot honderden waren gesmolten. Hij scheen er zich niet om
te bekommeren; met het uitzicht op eene eindelijke winst, hadden de
dagelijksche kleine verliezen voor hem geene beteekenis. Zelf volkomen
overtuigd van de onomstootelijkheid zijner berekeningen, prees hij
zijne ondernemingen aan met al de klem van oprechtheid en goede trouw,
wees op de schitterendste uitkomsten als op eene zekerheid, en had de
eerlijkheid om de enkele lichtgeloovigen, die hij vond, schadeloos te
stellen, als de kansen zich tegen hem keerden, zooals dat doorgaans
uitviel. Die edelmoedige handelwijze werd hem niet eens tot deugd
gerekend, en redde noch zijn karakter van miskenning, noch veiligde
zijn naam tegen bespotting. De schimpende bijnaam, hem eens door den
moedwil gegeven, werd hoe langer hoe luider uitgesproken, verving
ten laatste bijkans zijn familienaam. Eene ongetrouwe huisgenoote was
er de oorzaak van. Op den dag dat de kleine Frits gedoopt werd, had
de vader eene portefeuille met papieren vol plannen en berekeningen
in de wieg gelegd, en tot zijne vrouw gezegd: »Mina! ziedaar een
millioen tot pillegift van uw zoon!" De baker, die in afwachting
van al die schatten mogelijk niet al te ruim beloond werd voor hare
diensten, had de laaghartigheid in lieden van hare soort niet vreemd,
om het kleine huiselijk tooneel over te vertellen in de huizen,
waar zij later dienst deed; dit, gevoegd bij de gulheid, waarmee de
onvoorzichtige plannenmaker schatten uitdeelde--op het papier--maakte
het den spotboeven van ons stadje niet moeielijk, om een bijnaam
voor hem uit te denken. Rosemeijer was voor altijd gestempeld als:
Herman Millioen, en misschien heeft die spotnaam meer dan iets anders
bijgedragen om hem in de achting zijner medeburgers te doen dalen."

»En is hij ook in uwe schatting een dwaas, een warhoofd geweest?"

»Wat zal ik u zeggen, op het ziekelijke punt na, was hij een braaf,
beminnelijk en verstandig man, die eene uitgebreide theorethische
kennis had; naar mijne meening lag zijne fout daarin, dat hij in
toepassing wilde brengen wat nog niet voor verwezenlijking rijp was,
maar zijn eigenlijk hoofdgebrek was.... zijn ongeluk althans...."

»Geldzucht?"

»Neen, neen! hij was de belangeloosheid in persoon, hoewel hij altijd
gouden droomen droomde, zijn ongeluk was: geestdrift, geestdrift,
die hem met zooveel gloed voor eene opvatting bezielde, dat hij er de
gebrekkelijkheid niet van kon zien; geestdrift, die hem de nuchterheid
benam tot uitvoeren; geestdrift, die hem bij de ontnuchtering zoo
koud liet, dat hij mat en verslagen neerlag."

»Gij hebt gelijk, geestdrift is gevaarlijk en onverstandig, vooral
ten onzent," verzuchtte Roestink, en verviel in somber nadenken.

»Gij begrijpt, dat onder dit alles de eenige zekere bron van zijn
bestaan langzamerhand opdroogde; zich al meer en meer verdiepende in de
scheppingen van zijne fantasie, zich voorstellende de groote raderen,
die het aanzien der wereld moesten veranderen naar zijn gevoelen,
in beweging te brengen, begon hij het meer en meer beneden zich te
achten reparaties te doen aan de kleine raderen van de uurwerken hem
toebetrouwd. Ook werd hij er ongeschikt voor; een handwerk, dat zoozeer
de oplettendheid vordert, dat gezetten arbeid en nauwkeurigheid vraagt,
moest lijden onder zijne gedurige verstrooiing, daarbij was hij altijd
op de been en zelden meer thuis; de enkele boer of burger, die hem
nog zijne klok of horloge vertrouwde, moest er maanden op wachten,
en als hij die met geweld terugeischte, bleek het onafgedaan of was
de kleine herstelling inderhaast en onvolledig volbracht, tot niet
geringe ergernis en teleurstelling van den belanghebbende. Waarheid is,
dat Herman Millioen bij zulk eene gelegenheid ook geen geld vorderde,
hetgeen de gramschap van den teleurgestelden, zich bedrogen achtenden
klant nauwelijks verzachtte; intusschen had zich hier een nieuwe
horlogemaker neergezet, een jongmensch, die goed oppaste en geheel
voor zijn vak leefde. Gij kent hem wel."

»Koenraad Busch?"

»Juist deze; zijne stiptheid en ijver deed de treurige achteloosheid
van Herman nog te meer uitkomen, en weldra had deze letterlijk niets
meer te doen; hij scheen er zich niet over te bekommeren als hij
ieder verzekerde wie 't hooren wilde; hij wist zelfs zijne vrouw
in zijne gerustheid te doen deelen, eene vrouw, die inderdaad als
een toonbeeld van innige teederheid en lijdzame zoowel als werkzame
echtelijke liefde mag geroemd worden. In stilte naaide en borduurde
zij voor de dames van de stad, en daar haar werk zoowel als haar
karakter voorbeeldig was, gelukte het haar armoede en gebrek van haar
gezin af te weren. Toch had Herman ter dier dage een plan ontworpen,
dat met minder wantrouwen door de menschen van zaken werd begroet;
hij won zelfs beloften van deelneming, mits hij de goedkeuring des
Konings kon verkrijgen op zijn project. Het betrof de toepassing
der stoomkracht, waarmede naar 't gerucht luidde, in Engeland, in
Amerika wonderen werden verricht, ook ten onzent in te voeren en er
proeven mee te nemen op groote schaal. Bij de herleving van handel
en nijverheid was de aandacht van onze fabrikanten en industrieelen
ook op dat punt gericht; met benijding, met bekommering staarden
zij op de verbazende uitkomsten, die men in het buitenland door het
nieuwe middel verkreeg; en daar trad nu Herman Millioen op met de
aankondiging, dat hij eene uitvinding had gedaan, die de aanwending
van deze kracht nog meer profijtelijk en doeltreffend zou maken. Een
ander zou zeker terstond geloof hebben gevonden, hij stuitte op
ongeloovigen, maar die toch belangstelling genoeg toonden, om zich
bij het eerste bewijs, dat hij leverde, gewonnen te geven. Herman zag
in, dat hij zijne uitvinding niet in toepassing kon brengen zonder
zich met de Engelsche voorgangers te hebben verstaan; ook moest hij
zich van werklieden en werktuigen uit Engeland voorzien, en tot het
eene als het andere was het noodzakelijk, dat hij zelf derwaarts
ging; maar, hij had op dat oogenblik nauwelijks geld genoeg om naar
den Haag te komen en zich daar op te houden tot den dag der gewone
openlijke audiëntie van koning Willem, wien hij zijne plannen wilde
mededeelen, in de hoop er dezen voor te winnen. Ettelijke gegoeden,
bij wien ik mijne voorspraak aanwendde, toonden zich bereid om hem
te voorzien van de middelen voor den tocht naar Engeland. Zoo trok
hij dan getroost naar de residentie, met de verzekering van veler
deelneming, zoo de Koning, de verlichte beschermer van handel en
nijverheid, het stempel der echtheid drukte op zijn plan door zijne
goedkeuring. Met vernieuwden moed en als met verhoogde levenskracht
keerde hij terug. De edelmoedige vorst had zelf zijne deelneming
toegezegd voor eene aanzienlijke som, zoo de overeenkomst met
het Engelsche huis werd getroffen en Rosemeijer in Holland zelf
genoegzame deelneming vond om de zaak tot stand te brengen. Nu scheen
onze industrieele don Quichot eindelijk iets degelijkers te hebben
nagejaagd dan luchtkasteelen en windmolens. Nu geloofde men aan de
werkelijkheid zijner voorstellingen, aan de uitvoerbaarheid zijner
theorieën. Hij verkreeg een ongewacht aantal inschrijvers, tot uit
de handel- en zeesteden van den tweeden en derden rang toe. In de
eerste koopstad alleen aarzelde men. Te Amsterdam is men, zooals
gij weet, wat te zeer bevooroordeeld om zoo snel aan te grijpen,
wat er van buiten af wordt aangebracht. In onze kleine stad was het
een _rage_, een nieuwe Mississippi-maatschappij, waaraan ieder die
iets te wagen en te missen had, deel wilde nemen; ik zelf beken u,
dat ik mij verlokken liet er zeker sommetje in te leggen buiten weten
mijner vrouw, die zulke roekeloosheid zou veroordeeld hebben.

»Genoeg, Herman Rosemeijer ondernam de reis naar Engeland, maar
reeds terstond had hij met rampspoed te kampen. Tegenwind en noodweer
vertraagden den overtocht, en waar de moedige zeelieden ten laatste
de stormen trotseerden, om eene veilige haven binnen te loopen, werd
hun pogen verijdeld; zij leden schipbreuk op de rotsige kust. De
passagiers redden slechts een deel van hun goed. Herman prees zich
gelukkig, dat zekere portefeuille, die zijne projecten inhield,
onafscheidelijk was van hem zelven, en dat hij met het leven dus,
't geen hem meer dan het leven was had behouden. Maar deze ramp en
het oponthoud, dat zij veroorzaakte was hem niettemin noodlottig,
daar men mijlen ver van de Engelsche hoofdstad was aangeland en zich
van het eene gehuchtje tot het andere moest voortslepen, eer men voor
groot geld geschikte vervoermiddelen kon bekomen om Londen te bereiken,
waar Herman gewacht werd op een vooraf bepaalden dag; die dag was lang
verstreken zooals gij denken kunt, na zooveel hindernissen als hem in
den weg waren gekomen. Eindelijk toch had hij daarover gezegevierd,
en trad vol goede verwachting binnen bij den vertegenwoordiger der
bekende firma.

»Men was verbaasd hem nog te zien; men had bericht gekregen van
de schipbreuk; na zooveel tijdverloop had men niet meer op hem
gerekend; men twijfelde zelfs aan zijne identiteit, en toen hij
die met onbetwistbare zekerheid bewezen had, kwam men voor den dag
met de bekentenis, dat er daags te voren een contract was gesloten
met een Antwerpsch handelshuis, dat in alle groote fabriekssteden
der zuidelijke provinciën deelnemers had gevonden, dat met gereed
geld, dat met tonnen gouds kon spelen, waar de povere Hollandsche
plannenmaker slechts duizenden te bieden had--op het papier!

»Wat zijne vermeende uitvinding betrof, ook in Engeland _was_ zij
reeds uitgedacht, toegepast en inderdaad van groote belangrijkheid
bevonden; men had dus Herman Rosemeijer niet noodig om haar in werking
te brengen! De ongelukkige kwam te laat, in ieder opzicht te laat;
waar hij voormaals om het te vroeg was uitgelachen, zou hij nu om
dit _te laat_ worden uitgefloten! Dit was de genadeslag. Hij voelde
het als bij ingeving, dat hij zich van deze misfortuin niet weer zou
oprichten in zijn vaderland. Hij bood den Engelschen industrieel zulke
diensten aan, als hij nu nog meende te kunnen verleenen. Tevergeefs,
men wantrouwde zijne bedoelingen, misschien ware het hem nog gelukt
eene overeenkomst te sluiten in de eene of andere groote fabrieksstad
van Engeland, waar men de concurrentie met de voorgangers durfde wagen;
maar daartoe had hij verschillende graafschappen moeten rondreizen,
zou tot een langdurig oponthoud in den vreemde genoodzaakt zijn, en
de ongelukkige berekende dat hij nauwelijks geld genoeg overhield
voor de terugreis; daarenboven zijne krachten als zijn moed waren
uitgeput. Hij geloofde niet meer aan zich zelven; hij durfde niets
meer wagen; hij aanvaardde den terugtocht, en toen hij hier weerkwam,
was hij als een veranderd mensch.

»Had de onspoed hem in den goeden waren zin tot God gedreven?" vroeg
Roestink belangstellend.

»Helaas! daar zou ik geen ja! op kunnen zeggen. Integendeel, hij was
tot eene doffe, morrende neerslachtigheid vervallen, die gansch geen
recht gaf aan zulke verandering als waar gij op doelt te denken. De
levendige, opgewonden man, altijd vol origineele invallen, vol
ingenomenheid met zijn eigen doorzicht en die wat blufachtig viel
en volgaarne op eigen kennis en krachten roemde, sloop nu schuw en
zwijgend rond, ontweek de menschen, gunde zich zelven nauwelijks
de nooddruft en zat dagen lang in een hoek van zijn winkel op zijne
papieren te staren, zonder dat vrouw of kind in staat waren hem tot
hernieuwden arbeid of aandeel in het gewone leven op te wekken; ten
laatste werd hij toch uit die schuwe terughouding opgejaagd door de
ijzeren noodzakelijkheid.

»De deelnemers aan de zaak dwongen hem zich te verklaren of hij al of
niet kon voldoen aan de voorwaarden, waarop de concessie was verleend,
en de deelneming des Konings toegezegd.

»Bij rechterlijke aanmaning daartoe opgeroepen, moest hij zich
openlijk incompetent verklaren om ze te vervullen; hij moest zijn
_échec_ bekennen; hij was gedwongen nog weer zich zelf te worden,
alle krachten van zijn geest te verzamelen en in te spannen, om het
te rechtvaardigen.

Hij slaagde er in de lieden te overtuigen, dat hij een eerlijk man was,
die het ongeluk had gehad te laat te komen, geenszins een bedrieger,
die met het kapitaal van anderen had willen spelen, en die verloor;
maar hij kon niemand overtuigen, dat hij geen onhandige was, die de
kans had laten verloopen. De Belgische associatie, die zoo luisterrijk
kon optreden, verkreeg nu al de voordeelen, die hem waren toegezegd,
en in ruimere mate.

»Ja! de voorliefde van Sire voor den zuidelijken ondernemingsgeest
is bekend," merkte Roestink aan met eenige bitterheid.

»Maar, wat Herman aanging, het opgenomen geld kon niet eens worden
teruggegeven, hij zelf die bij de schipbreuk nog het weinigje, dat
hij bezat had verloren, was meer dan ooit een berooid man, was dùs
in discrediet geraakt bij zijne stadgenooten, dat niemand er meer
aan denken wilde hem de hand te reiken om zich op te richten."

Willems zweeg even, zuchtte en vervolgde daarna: »De menschen kunnen
hard zijn, vriend Roestink! zeer hard, als ze in hunne financieele
belangen zijn gekrenkt; zelfs in onzen tijd, ondanks alles wat er
gedaan wordt voor de beschaving, de verlichting, de veredeling der
menschheid."

»Ja, vriend! het hart van den natuurlijken mensch is boos en
onaandoenlijk, hatende God en zijn evenmensch; vernis het, kleur
het, en sier het uiterlijk zooveel gij wilt, het blijft een steen,
een steen die op de aarde ligt en daaraan kleven blijft, tenzij Gods
genade tusschenbeide komt en het herschept tot een vleeschen hart,
door de onweerstandelijke kracht van Zijne Genade."

»Gij weet, vriend! ik.... ik trek die koorde zoo strak niet als gij,
maar toch.... ja toch heeft de ervaring mij tot mijn leedwezen geleerd,
dat de beschaving van sommigen maar niet verder kan komen dan de
oppervlakte en dat de liefde, de liefde die zich zelf niet zoekt, die
van harte geeft en niet verwijt, dat die ondanks alle genootschappen
tot heil des naasten, die wij helpen oprichten, onder de zeldzame
planten behoort, die men maar niet kan kweeken in iederen grond.

»Alle aanzoeken die ik deed bij de notabelen van de gemeente om er
Herman Rosemeijer weer op te helpen, bij de burgers, om hem niet
als een _paria_ hunne gemeenschap te ontzeggen, stuitten af op den
weerzin om zich op eenige wijze met dat opgewonden warhoofd, dat Herman
Millioen was bijgenaamd, te compromitteeren. Voor zijne vrouw en zijn
kind wilde men in stilte wel iets doen, maar hij zelf moest zien hoe
hij zich er verder doorredde. Men zou hem niet vervolgen om 't geen hij
schuldig was, maar daarbij moest het dan ook blijven, niemand wilde
iets meer wagen voor en met hem. Het was de uitspraak van het gezond
verstand, ik erken het, maar toch dit wantrouwen, dit afstooten bracht
den ongelukkige tot vertwijfeling. Door den prikkel van den dwang
opgejaagd uit de diepe gebogenheid, waarin hij als versuft neerlag,
had hij zich overspannen, om een oogenblik weer zich zelf te zijn; maar
de onnatuurlijke poging wreekte zich deerlijk, toen zij geen goeden
uitslag had, toen niemand treden wilde in de nieuwe combinatie, die
hij gemaakt had om toch op eigene wijze, schoon op kleine schaal, met
zijne uitvinding winst te doen, en alzoo het middel te vinden om aan
zijne verplichtingen te voldoen; toen was hij wild van drift en spijt,
toen bezweek zijne rede onder den last der onoverkomelijke bezwaren,
toen werd de exaltatie geestverbijstering, toen was hij, wat reeds
menigeen hem schimpend had nagegeven, toen--was hij krankzinnig! Zonder
echter in den waanzin zijn _idée fixe_ uit het oog te verliezen,
integendeel, er op toe gaande, zonder eenige hindernissen meer te
achten, of er zich om te bekommeren, zooals de slaapwandelaar zich
heenwendt naar eene bepaalde plaats, zonder zich om licht of duister,
om hoogten of laagten, aan vuur of aan water te storen.

Hij deed niets meer, zat iederen avond en iederen morgen in het
koffiehuis te redeneeren en te bluffen, als ware hij bij machte alles
te houden wat hij vroeger of later had beloofd; er haperde altijd maar
eene kleinigheid, verzekerde hij met de goelijke trouwhartigheid van
den waanzin, een onnoozele tonne gouds of wat, die niemand hem wilde
voorschieten op eene verzekerde winst van millioenen! Met één woord,
hij werd de _spot_ van de gewone koffiehuisbezoekers, die er pleizier
in hadden hem uit te lokken en nog meer op te winden, door hem van
tijd tot tijd te onthalen op wijn en sterken drank. Nooit had de
ongelukkige zich aan misbruik op dit punt overgegeven, integendeel,
zelfs het gebruik had hij zich altijd ontzegd, wetende dat elke prikkel
hem nadeelig was. Nu, waar rede en oordeel hem niet meer waarschuwden,
weerstond hij zulke aanbiedingen niet meer en geraakte daardoor
in zulke opgewondenheid, dat hij naar huis terugkeerende, overluid
alleenspraken hield en zijne plannen den voorbijgangers meedeelde; aan
de deftige huizen aanschelde, driestweg bij de winkeliers binnentrad,
en tot in de geringste buurten toe, de lieden kwam opschrikken met
zijne verbijsterende aanbiedingen. De tegenspraak der ongeloovigen,
het afweren van dienstboden, die hem niet wilden aanmelden, bracht
hem dan in zulke vlagen van woede, dat hij door de straatjongens
werd uitgejouwd en maar al te vaak oorzaak en voorwerp werd van
wanordelijkheden, waarbij de politie tusschenbeiden moest komen. Van
dier wege werd zijne arme vrouw gewaarschuwd haar ongelukkigen
echtgenoot thuis te houden of te zorgen dat hij den burgers geen
overlast deed, daar er anders vanwege het bestuur in zijne bewaring
zou worden voorzien.

Dies ondanks kon de edelaardige vrouw niet besluiten den raad harer
vrienden te volgen, en den man met wien zij jarenlang lief en leed had
gedeeld en die alleen op het ziekelijke punt lastig en onhandelbaar was
geworden, nu uit haar huis te verwijderen, en naar een dier gestichten
te doen vervoeren, die erger zijn dan kerkerlijke opsluiting.... Er
valt niet aan te twijfelen of er zal ook hierin welhaast verbetering
komen, bij alles wat er uitgedacht en uitgevoerd wordt tot heil der
lijdende menschheid, maar zooals het nu is....

»Ja, ze zijn erbarmelijk ingericht!" stemde Roestink toe, »maar
ik heb gehoord dat er zich reeds krachtige stemmen verheffen, die
voorziening vragen in dezen treurigen staat van zaken, en er valt
niet aan te twijfelen of er zullen doeltreffende maatregelen genomen
worden als we een jaar of wat verder zijn."

»Ik ben er van overtuigd, maar intusschen had Mina Rosemeijer geen
moed om haar man aan de jammeren van zulke opsluiting te wagen. Zij
deed het mogelijke om hem tegen zich zelven te beveiligen om te
voorkomen, dat hij openlijk aanstoot gaf. Frits, die toen zoo omtrent
zijn twaalfde jaar had bereikt, werd de onafscheidelijke metgezel van
zijne uitgangen, Frits wist hem terug te houden van de plaatsen waar de
verlokking op hem loerde, wist hem af te leiden van zijn _idée fixe_
om zich bij vreemden aan te melden, zocht zooveel mogelijk met hem de
vrije natuur, slaagde er in hem smaak te doen vinden in uitgestrekte
wandelingen naar de omliggende dorpen, en deed het mogelijke om te
beletten dat hij ergernis gaf of leed; dit laatste gelukte hem niet
altijd; geen schoolknaap, geen straatjongen, geen bedelaar die ze
samen opmerkte, of het klonk nu eens wat luider, dan eens wat meer
omzichtig: »Daar gaan de twee Millioentjes," en daar Frits ondanks
zijne vreedzame missie niet altijd de noodige lankmoedigheid bezat
om den schimp als ongehoord te laten passeeren, viel er van tijd tot
tijd wel iets voor dat juffrouw Rosemeijer in moeielijkheden bracht,
en haar deed inzien dat de toestand voorziening eischte, bovenal ter
wille van Frits, die in zijn beste leerjaren al te veel verzuimde en
wiens fiere levendige aard onbeschrijfelijk leed onder 't geen hij met
en voor dien vader had te dragen. Toch kon zij niet overgaan tot de
smartelijke maatregelen die het verstand haar raadde, maar waaronder
haar hart zou breken, dit voelde zij als bij ingeving. Eer zij tot
een besluit kon komen, was de strijd geëindigd.

Herman Rosemeijer had voorheen tot elks voldoening den post van
klokkenist bekleed. Niemand die aan ons fraai klokkespel zulke zuivere,
krachtige tonen wist te ontlokken dan hij, vóór zijne rampspoedige
reize naar Engeland. Uit humaniteit had de stedelijke regeering hem
daarna die betrekking niet ontnomen toen hij er ongeschikt voor was
geworden, maar liet hem den naam en het kleine tractement, en had
Busch aangesteld om voorloopig het werk te doen met toezegging der
_survivance_. Van die schikking was hij onkundig gebleven en toch
had hij zich niet meer om zijne verplichtingen in dezen bekommerd,
tot op zekeren herfstdag toen hij als met plotselinge herinnering
van zijn verzuim werd getroffen, den sleutel van den toren nam en
het huis uitliep. Eer zijne vrouw het weten en Frits hem volgen kon,
was hij den toren opgeklommen. Het was juist op een marktdag, Koenraad
Busch was hem reeds voorgegaan naar boven, en bracht uit alle macht de
zware toetsen van het klokkespel in beweging. Nauwelijks had Herman
dit punt bereikt en zag hij zijn confrère in zijne plaats getreden,
of hij barstte in wilde wanhoop los:

»Ik heb mijn post verwaarloosd en ze hebben mij afgezet!" kreet hij
op akelig smartvollen toon, »maar ik zal 't goed maken! ik laat mij
zóó niet verdringen--weg van hier gij! Ik alleen heb hier recht," en
met heftigheid duwde hij Busch van het leeren zitbankje en begon nu
zelf zulk een woest en fantastisch spel, dat de burgerij daar beneden
hooren en zien verging en niemand begreep wat Busch bewoog zich zelf
zoo uit te putten om zulke wanklinkende en oorverscheurende tonen voort
te brengen. Dit helsch geraas, waaronder Busch zelf bleek van schrik
zich het hoofd voelde draaien, duurde eenige minuten;--trappelend met
de voeten, bonzend met de ongeschoeide vuisten [1] op de zware houten
pennen, scheen het of de waanzinnige op dezen zijn moed wilde koelen,
alsof hij in die heftige wanklanken nog eens wilde uitspreken wat
er voor smartelijks en wanluidends in zijn gemoed trilde. Op eens
echter werd hij doodsbleek, liet de handen slap neervallen en scheen
zijn eigen toestand, zijn eigen ongeluk en dwaasheid te beseffen. Hij
vloog op en naar den trans van den toren. Een oogenblik leunde hij
met beide armen op de met lood voorziene rollaag, liet het hoofd op
de handpalmen rusten, haalde daarop een pakket papieren te voorschijn,
waarvan hij zich nooit had willen scheiden, en wierp dat naar beneden
onder het volk, uitroepende: »Ziedaar mijne erfenis! mijne beste
plannen, mijne zekerste uitkomsten. Gij hebt mij niet willen helpen
die uit te voeren, doe er nu zelf uwe winst mee!"

Frits door het schrille klokgeklingel op het vermoeden gekomen van
't geen er voorviel, had in allerijl den toren bestegen in heftige
onrust voor een conflict met Busch, en nu tot den trans gekomen sloeg
hij zacht beide armen om zijn vader heen, met vleiende stem dringende
om terug te gaan.

»Kom, vader! kom! moeder wil met u wandelen, wat doet gij nu op
den toren?"

»Ziet gij het dan niet?" riep Herman, met eene stem waarin de
verbijstering zijner ziel weerklonk. »Ik werp mijne millioenen onder
het volk!" en met een luiden, gillenden lach ging hij voort: »Daar
vliegen ze heen! Daar vliegen ze heen! Ik wil ze na!" en plotseling
met woeste kracht zich losrukkende uit de omklemming van den knaap,
bukte hij over de balustrade heen en stortte zich naar beneden. Snel
als de gedachte was de vreeselijke daad volbracht, eer Busch en Frits
in de mogelijkheid waren geweest haar te verhinderen.

»Welk een eind!" sprak Roestink, bleek van aandoening. »Moge de Heer
zich over de ziel van den zondaar ontfermd hebben."

»Amen!" hernam Willems, »wat mij betreft, ik houd het er voor dat
zulk een rampzalige niet met den gewonen maatstaf kan gemeten worden."

»Gode komt het oordeel toe, ons de hoop op Zijne barmhartigheid! Nu
verwondert het mij niet meer dat Frits zich zoo driftig maakt en
zich zoo gekrenkt voelt als men hem dien bijnaam geeft," hervatte
Roestink na eene poos zwijgens, waarin beiden in een ernstig nadenken
verzonken bleven.

»En toch wordt de arme jongen er nog maar al te vaak mee gekweld,
zelfs door hen die het niet met opzet doen om hem te beleedigen;
want de naam is hem bijgebleven, en de kracht der gewoonte is sterker
dan de goede wil. Ik zelf betrap er mij wel eens op tot mijn groote
spijt als het er uit is, vooral wanneer Frits het gehoord heeft; zijn
verbleeken, de traan dien hij wegknipt, waarschuwen mij dan te laat.

»Overigens schikte het zich vrij wel met dit gezin. Koenraad
Busch nam het huis van de weduwe over al was de nering verloopen,
daar het eenige waarde had voor hem, als nabij de markt en den
toren gelegen. Zij werd daardoor in staat gesteld het bedrijf van
modemaakster en wollenaaister op grooter schaal voort te zetten;
zij heeft voorspoed, zij geniet het vertrouwen van onze dames en zij
heeft ruim haar brood, al moet zij er hard voor werken. Frits heeft
in de laatste jaren door vlijt en vlugheid het vroeger verzuimde
ingehaald, met Paschen wordt hij lidmaat en daarna zal hij moeten
overgaan tot de keuze van een beroep. Daar ik zijn voogd niet ben,
heb ik er niet in te spreken tenzij mijn raad wordt gevraagd."

»Gij begrijpt dat na al het gehoorde mijne belangstelling in hem
is toegenomen en dat ik mijn zwager dringend zal aanraden hem bij
zich te nemen; zijne vooruitzichten zijn dan wel ni